ULAŞ TAŞTEKİN: Uluslararası iklim siyasetinin önemli buluşmalarından biri olan COP31 bu yıl Antalya’da. Önceki zirvelerde verilen taahhütlerle atılan adımlar arasındaki mesafe hâlâ kapanmış değil. Türkiye ise bu zirveyi bir “uygulama COP’u” olarak sunuyor. Bugünkü siyasal dengeler içinde bu iddianın nasıl bir karşılığı olabilir? Önceki zirvelerden farklı olarak Antalya’dan ne bekleyebiliriz?
EMRE EREN KORKMAZ: Önceki COP’ların hepsine katılma fırsatım olmadı ama bu konferanslar üzerine yapılan çalışmaları ve tartışmaları takip ediyorum. Geçen hafta Oxford’dan bir hocamız, ki Birleşik Krallık’ın iklim özel temsilcisi kendisi, bunun en zorlu COP’lardan biri olacağını söyledi. Yani çıkacak sonuçlar beklentileri karşılamayabilir ya da alıştığımızdan farklı tartışmalar yaşanabilir. Bunu göreceğiz.
Onun vurguladığı noktalardan biri de ABD’nin Zirve’deki yokluğu. Sonuçta ABD’nin dünya ekonomisindeki ve siyasetindeki ağırlığı sürüyor. Bir de Brezilya örneğini verdi. “En azından geçen hafta Lula kazandı da Amazonları biraz kurtardık; Lula kazanmasaydı Amazonlar üzerine daha farklı tartışmalar olurdu,” dedi. Çin’in de bu alana ciddi ilgisi ve yatırımları var. İlginç olan, Çin’le Avrupa Birliği’nin bazı başlıklarda benzer çıkarları savunması. Çin, Avrupa Birliği ve İngiltere’nin bu başlıklarda birlikte hareket edebileceği, hatta bu yolla ABD’ye baskı yapabileceği konuşuluyor.
Bir de önceki yıllardan beri tartışılan bir soru var: Bu konferanslar bir işe yarıyor mu? Yüz binlerce insan bir araya geliyor, bu kadar uçak kalkıyor, bu kadar para harcanıyor… Yılda bir kez de olsa kamunun, şirketlerin ve diğer tarafların bir araya gelmesini olumlu bulanlar da var. “En azından mesele tartışılıyor, bu da bir baskı yaratıyor,” diyorlar. Öte yandan bu toplantıların fosil yakıt üreticilerinin halkla ilişkiler çalışmasına dönüştüğünü söyleyenler de var. Daha önce Azerbaycan ve Dubai ev sahipliği yaptı, ikisi de petrol üreticisi. Bu yılki diğer ortak Avustralya da fosil yakıt üreticisi, Türkiye de bu alanda ihracatçı. Sponsorlara baktığınızda da çevre hareketinin en çok eleştirdiği şirketleri görüyorsunuz.
Bütün bu çelişkiler bir aradayken Türkiye bu yıl zirveye “uygulama COP’u” diyor. “Şimdiye kadar sözler teoride kaldı, artık harekete geçeceğiz,” diyor. Bunun uygulamada ne anlama geleceğini henüz bilmiyoruz. Mesela COP31 Başkanlığı, elektriğin dünyadaki toplam nihai enerji tüketimindeki payını 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmayı hedefliyor. Ama elektriği hâlâ kömürden üretecekseniz bunun ne kadar faydası olacak? Bir de elektrifikasyonun tedarik zincirinde yol açtığı doğa tahribatı var. Yapay zekânın bu alanda kullanılması da gündemde. Veri merkezleri, örneğin ABD’de, ekonomide büyümeyi destekleyen alanlardan biri ama ciddi miktarda elektrik ve su tüketiyorlar. Yapay zekânın iklim konusunda ne işe yarayacağını konuşurken bunu da hesaba katmak gerekiyor.
Öte yandan krizi şimdiden çok ağır yaşayan ülkeler var. Nepal’de, Pakistan’da, yani krizin ortaya çıkmasında payı çok sınırlı olan ülkelerde, buzulların erimesinin nasıl felaketlere yol açtığını gördük. ABD’de ve İngiltere’de de mesela bir yeri iki üç kez sel bastığında sigorta şirketleri oradaki evleri ve iş yerlerini sigortalamak istemiyor. Sigorta olmayınca bankalar da kredi vermeye yanaşmıyor. Dolayısıyla ülkeler konferansa farklı gündemlerle gelecek ama bu meseleye kayıtsız kalmak pek mümkün olmuyor.
Türkiye açısından bakarsak ev sahipliğinin bir prestiji var tabii. Türkiye bu sürece geç katıldı, Paris Anlaşması konusunda da geç adım attı. Ama sonrasında sürdürülebilirlik alanında düzenlemeler yaptı, İklim Kanunu’nu çıkardı. Emisyon Ticaret Sistemi de dâhil olmak üzere bu alandaki düzenlemeler son iki üç yılda hız kazandı.
Türkiye’nin zirveye taşımak istediği başlıklardan biri de sıfır atık. Bu konu COP gündemine nasıl girdi?
Sıfır atık COP’larda pek tartışılan bir konu değildi. Türkiye bu yıl Emine Erdoğan’ın girişimi üzerinden meseleyi gündeme taşıdı. Döngüsel ekonomi üzerine çalışanlar buna sevindi, çünkü atık özellikle gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerde ciddi bir kirlilik kaynağı. Girişimin arkasındaki niyet ne olursa olsun, atık meselesinin tartışılmasına alan açtı.
Türkiye bir yandan sıfır atığı, bir yandan da sanayinin karbonsuzlaşmasını ve yeşil dönüşümü gündeme getiriyor. Bunun bir “yeşil aklama” ve halkla ilişkiler boyutu var tabii. Şirketler konferansa geliyor, kendilerini göstermek istiyorlar. Ama Türkiye kapitalizmi açısından bunun ticari bir karşılığı da var. Avrupa Birliği Türkiye’nin en büyük ihracat pazarı. Türkiye de birçok sektörde Avrupa’nın önemli bir sanayi tedarikçisi. Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) bu yüzden önemli. Avrupa’ya ihracat yapmaya devam etmek, o pazardaki yerinizi korumak istiyorsanız buna göre adım atmanız gerekiyor.
İşin bir de Çin’le rekabet tarafı var. Türkiye hızlı ve kaliteli üretimle, yenilikçi ve yeşil çözümlerle öne çıkmaya çalışıyor. Ama Çin de hem yeşil dönüşüme hem kaliteli üretime yatırım yapıyor ve bu alanda çok hızlı ilerliyor. “Çin’in ürünü kirli, bizimki temiz” diye bir ayrım yapabilseniz belki işiniz daha kolay olurdu ama durum öyle değil. Bir de Türkiye’nin kendi ekonomik sorunları var. Sanayi kredi bulmakta zorlanıyor, enflasyon var, döviz baskılanıyor. Ücretler bu kadar düşükken bile emek gücünün pahalı olduğundan şikâyet ediliyor mesela. Sanayi böyle bir dönemde mevcut pazarlarını korumak ve yeni pazarlar bulmak için yeşil dönüşüm konusunda adım atmak zorunda olduğunu hissediyor.
Bir maden açılırken ne olduğuna bakın mesela. Çevre kirleniyor, çevreciler buna karşı mücadele ediyor. Devlet de enerji güvenliği politikası çerçevesinde kömür madenciliğini destekliyor. Öte yandan aynı şirketler yeşil dönüşüm için adım attıklarını gösterebiliyorlar. Çelişkili görünüyor ama bir yandan da bu iki şey birbirini besliyor. Üretimin bir aşamasında doğayı tahrip edebiliyor, oradaki mücadeleleri bastırabiliyorsunuz. Sonra ticari gerekçelerle ya da düzenlemeler gereği karbon ayak izinizi hesaplıyor, geri dönüşüm için birtakım adımlar atıyorsunuz. “Yeşil kapitalizm” dediğimiz şeyin içinde bunlar aynı anda mümkün. Elbette bu tabloyu eleştirebiliriz, ama Türkiye’nin zirveyi neden sahiplendiğini, ev sahipliğini neden prestijli gördüğünü ve sanayicilerin orada neden kendilerini göstermek istediklerini anlamak için bu ticari çıkarlara da bakmak gerekiyor.
Yani Türkiye buna bağlı olarak yeni bir rekabet stratejisi tasarlıyor aslında.
Evet, geleceğe dönük hesabın bir parçası bu. Geçenlerde bu alanda çalışan bir hoca bana “Türkiye’de de Avrupa’daki gibi iklim krizini inkâr eden akımlar, aşırı sağ hareketler var mı?” diye sordu. Ben de şöyle dedim: Böyle bir görüşü savunabilecek insanlar belki de şu anda yönetimde ama içinde bulundukları koşullarda bunu açıkça savunamıyorlar.
Söyleyene değil, söyletene bak.
Evet. Bir de iklim finansmanı var. Ondan yararlanmak istiyorsanız yeşil dönüşüm konusunda belli adımlar atmanız gerekiyor. Türkiye sanayisinin bu alanda neden harekete geçtiğini anlamak için bu ticari gerekçelere bakmak lazım. Yapısal sorunlar ise yerinde duruyor.
Anladığım kadarıyla Türkiye COP’ta da bunları anlatmak istiyor. Gösterebileceği somut başarı örnekleri var, ciddi eleştiri konuları da var. Bu eleştiriler ne kadar dile getirilebilecek, onu göreceğiz. Diplomatik görüşmeler nasıl geçecek, zirvenin kamuya açık kısmı olan Yeşil Bölge’de neler konuşulabilecek, henüz bilmiyorum. Duyduğumuz kadarıyla o alan da biraz kontrol altında tutulmaya çalışılıyor. Yine de meselenin farklı boyutlarını tartışabileceğimiz bir buluşma olacak diye düşünüyorum. Ben de o yüzden merakla bekliyorum.
Antalya’da bir de sendikaların buluşması var. Farklı ülkelerden sendikalar, Enerji Demokrasisi için Sendikalar (TUED) ağının çağrısıyla COP31’e paralel olarak bir araya gelecek. Böyle ayrı bir buluşma neden önemli?
Bu tür zirvelerde muhalif seslerin duyulması, alternatif buluşmaların düzenlenmesi önemli. Azerbaycan’da ve Dubai’de bunun için pek alan açılamadı. Geçen yıl Belém’de koşullar daha elverişliydi ama orası da çok uzaktı, buluşmanın gündemi de daha odaklıydı.
Mısır’da da COP, otoriterliğin yarattığı engelleri bir ölçüde aşmanın yolu olmuştu. Aktivistler, başka türlü pek fırsat bulamadıkları bir şeyi, uluslararası meşruiyeti olan bir gündem etrafında bir araya gelmeyi başardılar.
Evet, Türkiye’de de böyle bir buluşmanın zemini var. Türkiye’nin kendi dinamikleri de etkili olacak tabii. Bir yandan dünyanın dört bir yanından insanlar gelecek, eleştirilerini dile getirecekler. Yatırımcılar, bankalar, iş dünyası da orada olacak ama toplamda 100–150 bin kişi bekleniyor. Yerel halktan da merak edip gelenler olacaktır. Eleştiri biraz da işin doğasında var. Bir buçuk derece hedefi aşılıyor. Peki bu sorunla nasıl baş edeceğiz?
İşin ekonomik bir tarafı da var. Diyelim ki bir yere yatırım yapacaksınız ama on yıl sonra orada kuraklık olabilir, sel olabilir. Dolayısıyla mesele aktivistleri ve bilim insanlarını olduğu kadar yatırımcıları da ilgilendiriyor. Şirketler açısından da iş zirvede boy göstermekle, logoya bir yaprak koymakla bitmiyor. Bu alana yatırım yapılıyor, çok ciddi paralar dönüyor.
Kayıp ve Zarar Fonu nasıl kullanılacak mesela? Bir yandan da Jamaika gibi ülkeler, felaket anında paraya erişebilmek için afet tahvili çıkarıyor. Yatırımcı diyelim ki üç yıllığına para yatırıyor. O süre içinde belirlenen şiddette bir kasırga olmazsa kârını alıyor. Olursa parasını kaybediyor, o para da ülkeye aktarılıyor. Biraz kumara benziyor. Bir felaketin ardından kullanılacak parayı bile böyle bir mekanizmayla bulmaya çalışıyorsunuz.
Enerji alanında geliştirilen bazı çözümler işçi sağlığı ve güvenliği açısından da önemli. Araştırmacı enerjiyle ilgili bir sorunu çözmeye çalışıyor ama bulduğu çözüm orada çalışanların koşullarını da iyileştirebiliyor. İşyerinde yapay zekânın nasıl kullanılacağına sendikalar nasıl müdahale etmeli, bu yıllardır tartışılıyor mesela. Yeşil dönüşümde de benzer bir tartışmaya ihtiyaç var.
“Kumarhane kapitalizmi” çalışmaya devam ediyor.
Evet, piyasa yoluyla çözmeye çalışıyorlar. Dünya Bankası ve kalkınma bankaları yeşil dönüşüm için kaynak ayırıyor. Beş, yirmi, otuz milyarlık finansmandan söz ediyoruz. Sendikaların da bu paranın nereye gittiğine, neyi finanse ettiğine bakması ve buna dair bir söz söylemesi gerekiyor.
İlk soru şu bence: Bu kriz nasıl ortaya çıktı, bunda kimin ne kadar sorumluluğu var? Burada kapitalizmi tartışmak zorundayız tabii. Kriz kendiliğinden ortaya çıkmadı, hepimizin sorumluluğu da aynı değil. Ama bir yandan 20. yüzyılda yaşam standartları fosil yakıt kullanımıyla birlikte yükseldi. Bugün de gündelik hayatımız büyük ölçüde petrole bağlı. Petrol fiyatları arttığında insanların sokağa çıkıp protesto ettiğini görüyoruz mesela. İnsanlar alıştıkları yaşam standardını korumak istiyor. Bir de o standarda ulaşmak isteyenler var. Çin’de daha önce gördüğümüz talep artışını bugün Endonezya’da, Hindistan’da, Sahra Altı Afrika’da da görüyoruz. Enerji talebi dünya genelinde artıyor, yenilenebilir enerji yatırımları da bu artışı karşılayacak düzeyde görünmüyor. O yüzden fosil yakıtlarla yenilenebilir enerji bir süre daha yan yana gidecek gibi görünüyor.
İngiltere örneğinde olduğu gibi, yenilenebilir enerjiye geçiş sürerken enerji fiyatlarının da yükseldiğini görebiliyoruz. Bir yandan da karbonu havadan nasıl çekeriz, nasıl depolarız, bunlar tartışılıyor. Bütün bu tartışmalarda toplumun da bir sözü olmalı. Nasıl bir düzen istiyoruz, nasıl bir toplumda yaşamak istiyoruz? İklim krizine dair bilimsel bilgi de var, kaynak da var, çözüm önerileri de var. Peki bunlar nasıl hayata geçecek? Bir sanayici çatısına güneş paneli koysun, su kullanımını azaltsın tabii. Ama bizim konuşacağımız mesele bununla sınırlı kalamaz. O panel için gereken maden nerede, nasıl çıkarılıyor? Ürünün atığı ne oluyor? İnsanlar hangi koşullarda çalışıyor?
Veri merkezleri bugün niye protesto ediliyor mesela? Bir yönüyle yapay zekâya tepki olabilir ama bu merkezlerin su ve elektrik tüketimi insanların gündelik hayatını da etkiliyor. Çalışanların özellikle bu enerji tartışmalarında söz sahibi olması önemli. Sendikalar şu anda bunu ne ölçüde yapabiliyor? Son dönemdeki etkilerini ölçebilecek durumda değilim ama bana yeterli gelmiyor. Sendikaların gücünün ve etki alanının zayıfladığı bir dönemden geçiyoruz. Belirgin bir toparlanma da göremiyorum. Ama sendikaların müdahil olabileceği somut alanlar var.
Ben üniversitelerde geliştirilen iklim teknolojilerinin akıbetini araştırıyorum. Hangileri ticarileşiyor, hangileri yolda kalıyor, ona bakıyorum. Enerji alanında geliştirilen bazı çözümler işçi sağlığı ve güvenliği açısından da önemli. Araştırmacı enerjiyle ilgili bir sorunu çözmeye çalışıyor ama bulduğu çözüm orada çalışanların koşullarını da iyileştirebiliyor. İşyerinde yapay zekânın nasıl kullanılacağına sendikalar nasıl müdahale etmeli, bu yıllardır tartışılıyor mesela. Yeşil dönüşümde de benzer bir tartışmaya ihtiyaç var.
Peki sendikalar, bir teknolojinin işyerinde nasıl kullanılacağına ilişkin kararlara nasıl müdahil olabilir?
Sendikaların güçlü, kamunun da etkin olduğu sektörlerde bunun için imkân var. Demiryolu ya da deniz taşımacılığını düşünün mesela. Enerji kullanımını iyileştiren, çevreyi koruyan bir çözüm, orada çalışanların koşullarını da iyileştirebilir. Uluslararası Taşımacılık İşçileri Federasyonu’yla (ITF) da bunu konuştuk. Bir değerlendirme programı mı olur, sertifika mı olur, o tartışılır. Ama sendikalar bir çözümü inceleyip “Bu hem doğaya hem de işçi haklarına saygılı” diyebilse, ilgili kamu kuruluşundan ya da şirketten çözümün işyerinde denenmesini isteyebilir. Böylece sendika hem araştırmacılara destek olabilir hem de buluşun işyerinde denenmesine önayak olabilir.
Bu, işin bir tarafı. Bir de artan enerji fiyatlarına, hayat şartlarının zorlaşmasına dair bir şey söylemek gerekiyor. Bu konuda politika önerisi olan çok ama o politikaların uygulanmasını ne ölçüde sağlayabiliyoruz? Bir de bu var.
Bir de petrol üretiminde çalışanları düşünelim. Bir tesisi kapattığınızda orada çalışanlar ne yapacak? Buna bir yanıt vermek gerekiyor. Bir yandan da bugünkü siyasi koşullarda petrol üretiminden çıkmanın ne kadar mümkün olduğu tartışılıyor. Peki, böyle bir durumda ne yapılabilir?
Oxford’da araştırmacıların üzerinde çalıştığı, bazı sivil toplum kuruluşlarının da savunduğu bir öneri var: Fosil yakıt üreten ya da ithal eden şirketler, bu yakıtların yol açtığı karbondioksitin giderek daha büyük bir bölümünü yakalayıp kalıcı olarak depolamakla yükümlü olsun, diyorlar.
Bir tür atık yönetimi olarak düşünün. Su kirlendiğinde, ülkeye göre kamu ya da şirketler o suyu arıtmakla yükümlü. Petrolden kâr eden şirketler de ortaya çıkan karbonun giderilmesinden sorumlu olsun, diyorlar. Bunun yeni iş alanları açabileceğini savunanlar da var. Ben bu öneriyi ayrıntılı inceleme fırsatı bulamadım ama isterim ki bir sendika oturup bunu incelesin, çalışanlar açısından ne anlama geldiğini tartışsın. İşçilerin, çalışanların da bu konularda söyleyecek bir sözü olmalı.
Az önce Jamaika’nın afet tahvillerinden söz ettik. Sen Antalya’daki TUED buluşmasını yerinde izleyeceksin. Peki oraya nasıl bir gündemle gidiyorsun? Tartışmaya açmak istediğin başka bir deneyim var mı?
Antalya’da hem tartışmaları izlemek hem de ağı daha yakından tanımak istiyorum. Orada gündeme getirmek istediğim örneklerden biri Küba. Jamaika örneğinde felaket sonrası finansmanı konuştuk. Küba’da ise petrol tedariki neredeyse durmuşken enerji üretimini nasıl yeniden örgütlediklerine bakmak istiyorum.
Düşünün, petrol fiyatları arttığında iktidarlar devrilebiliyor. Küba dışarıdan aldığı petrole bağımlı bir ülke ve sekiz aydır ülkeye neredeyse hiç petrol gitmiyor. Buna rağmen hayat bir şekilde sürüyor, okullar yeniden açılıyor. Bir yandan da hızla güneş enerjisine geçiyorlar. Çin’in bu alandaki yatırımlarıyla güneş panelleri ucuzladı. Çin’in desteğiyle Küba’da da hastanelerden, okullardan başlayarak paneller kuruldu. İngiltere’de de tartışılan, elektriği tek bir merkeze bağlı kalmadan üretme meselesi var ya, Küba’da bunun pratik örneklerini görüyoruz. İnsanlar güneş enerjisini ulaşımda bile kullanmanın yollarını buluyor.
Küba’nın elektrik şebekesi zaten çok eskiydi. Petrol geldiği zaman da iyi işleyen bir sistem yoktu. Şebekenin yenilenmesi gerekiyordu ama anladığım kadarıyla abluka ve maddi sıkıntılar yüzünden bu yapılamıyordu. İngiltere’de de işin teknik tarafında benzer bir zorluk var. Yenilenebilir enerjiye geçmek istiyorsunuz ama elinizde fosil yakıtlara göre kurulmuş merkezî bir sistem var. Küba ise eski şebekesini yenileyemeden yeni bir sisteme geçmek zorunda kaldı. İngiltere’de ya da Türkiye’de birkaç ay petrol gelmese ne olur, bir düşünün. Sistemin ayakta kalabileceğini pek sanmıyorum.
İşin bir örgütlülük tarafı var tabii, bir de bu geçişin nasıl yönetildiği meselesi var. Güneşi bloke edemezsiniz ama panellerin ülkeye girişini zorlaştırabilirsiniz. Buna rağmen gelen paneller hızla kurulup kullanılıyor. Ben de şunu merak ediyorum. Bu kararlar nasıl alınıyor, çözümler nasıl yayılıyor? Bizim uzaktan göremediğimiz ne gibi çelişkiler var, insanların hâlâ neye ihtiyacı var? Eski sistem zaten iyi işlemezken, bir de Trump yönetiminin baskısı altında, gündelik hayatı sürdürecek çözümler bulmak önemli bir başarı. Antalya’da sendikalarla da bu deneyimi ve buradan ne öğrenebileceğimizi tartışmak isterim.
Küba örneğinden biraz geri çekilip daha genel bir soru sorayım. İklim krizini eskisinden daha çok konuşuyoruz. Devletler de şirketler de yeşil dönüşümü bir öncelik olarak sunuyor ama kriz derinleşiyor. Bu çelişkiyi nasıl açıklıyorsun? Yeşil dönüşümün sermaye için yeni birikim alanları açmasının bunda nasıl bir payı var?
Başta konuştuğumuz ticari mantık burada da işliyor. Ama önce şu “enerji geçişi” meselesine bakalım. Geçenlerde bir hoca “Enerji geçişi diye bir şey yok” diyordu. Şunu kastediyor. Yenilenebilir enerji gelişiyor ama dünya ekonomisi hâlâ büyük ölçüde fosil yakıtlarla çalışıyor. Yenilenebilir enerji mevcut sisteme ekleniyor. Sanki bir enerji kaynağını bırakıp ötekine geçiyormuşuz gibi konuşmak bu yüzden yanıltıcı, diyor.
Bir yandan da ABD’nin Trump yönetiminde süreçten uzaklaşması var. Savaşlar, militarizasyon var. İngiltere’de birkaç yıl önce iklim alanına yatırım yapanların şimdi askerî projelere yöneldiğini görüyoruz mesela. Savaşlar sürerken, hayat şartları ağırlaşırken iklimi konuşmak lüks gibi görülmeye başlıyor. Oysa mevsimlerin değişmesini, hava olaylarının sertleşmesini, bunların tarıma ve gıda fiyatlarına etkisini zaten yaşıyoruz.
Çözüm de var aslında. Üniversitelerde de tarımda, enerjide, ulaşımda karşılaştığımız sorunlara çözüm geliştiren çok sayıda insan var. Ama bu çözümlerin çoğu toplumla buluşmuyor. Ticari mantığın burada nasıl işlediğini kendi araştırmamdan bir örnekle anlatayım.
Diyelim ki laboratuvarda bir çevre sorununa çözüm buldum. Üniversitenin inovasyon merkezine gidiyorum. “Harika,” diyorlar, patent için destek veriyorlar. Sonra bana bir girişim kuruyorlar. Hop, ben CEO oldum. Ben akademisyenim, laboratuvarda bir sorun üzerine çalışıyordum. Şirket kurmak gibi bir isteğim de yok, şirket yönetme deneyimim de. Ama bulduğum çözümün insanlara ulaşması için önümde açılan yol bu.
Şirket kuruluyor, bir iki milyonluk hibe alıyorsunuz, prototip geliştiriyorsunuz. Sonra sizi yatırımcılarla tanıştırıyorlar. Bir yanda cebinde üçer beşer milyonla gelen yatırımcılar, bir yanda her gün bir sunum etkinliği. Gidip buluşunuzu anlatıyor, yatırım almaya çalışıyorsunuz.
Ama kabaca yüzde 80’i yatırım bulamıyor. Akademisyen ürünü gayet iyi anlatıyor. İş, yatırımcıyı şirketin geleceğine ikna etmeye geldiğinde zorlanıyor. Parayı bulsa, onu yönetmek ayrı bir dert. Siz bir insanı yirmi, otuz yıldır çalıştığı alandan çıkarıp “Şirketi yönet, parayı yönet, müşteri bul” diyorsunuz. Bunu yapabilen çok az insan var. Yüz üründen ancak birkaçı ticarileşiyor, insanlara ulaşıyor. Bazen araştırmacı işin şirket tarafını da çok iyi yürütüyor, bazen buluş çok ilgi görüyor, bazen de büyük bir şirket çıkıp girişimi satın alıyor.
Oxford’da da kurulan yüzlerce şirket bir başarı göstergesi olarak sunuluyor. Ben de soruyorum. Kaçı hâlâ ayakta, kaçı kâra geçti? Bir de şirket batınca buluşa ne oluyor? Hoca üniversitedeki işine dönüyor, ürün rafa kalkıyor. Belki bir sorunu çözebilecek bir buluştu ama topluma ulaşmadan kayboluyor.
Peki bu çözümlerin topluma ulaşmasını kim sağlayabilir? Kamu sağlayabilir. Ama hibe veren kamu kuruluşları da kendilerini yatırımcı olarak görmeye, şirketlerden hisse almaya ve özel yatırımcının riskini azaltacak programlar geliştirmeye başladı. Peki ürünü düşünen var mı? Onu bulan kişiyi düşünen var mı?
Yeşil hidrojen olsun, karbonu havadan çekip depolamak olsun, elimizde bilimsel bilgi de var, pilot çalışmalar da var. Peki bunlar niye hayata geçmiyor? Yatırımcı açısından yeterince kârlı görünmüyorlar.
Beni en çok rahatsız eden de bu yatırımcı sunumlarının havası. Bir tür karnaval gibi. Girişimci sunum yapıyor, yatırımcılar onu soru yağmuruna tutuyor, herkes eğleniyor. Ben bazen o etkinliklerden çok sinirlenerek çıkıyorum. Düşünün, elli yaşında bir insan yıllarca çalışmış, bir şey bulmuş. Buluşunu kamunun kullanımına sunmasına destek olabiliriz, yaptığı işin hakkını verebiliriz. Biz onu alıp üç gencin karşısına çıkarıyoruz. Onların birkaç milyonluk yatırımını alabilmek için ter döküyor. Sonunda insanı buluş yaptığına pişman ediyoruz.
Uluslararası politik ekonomide devletlerin yatırım çekmek için girdiği rekabeti anlatırken “beauty contest” [güzellik yarışması] deniyor. Anlattığın bu yatırımcı sunumlarında da biraz o hava var.
Evet. Şirket kurup satmak sizin işinizse, finansmandan anlıyorsanız, bu etkinlikler işinize yarayabilir. O da bir beceri sonuçta. Parası olanla fikri olan bir araya gelsin, tamam. Ama burada üniversitede geliştirilmiş, iklimle ilgili somut bir sorunu çözebilecek bir buluştan söz ediyoruz. Niye her seferinde şirket kurup araştırmacıyı CEO yapıyoruz? Niye bir kooperatif kurmayı ya da kamunun bu işi üstlenmesini düşünmüyoruz? Bu kadar farklı iş modeli, mülkiyet biçimi var. Üniversitede bunlar niye gündeme gelmiyor?
Zaten o buluşu çoğu zaman bir hoca tek başına yapmıyor, bir ekip yapıyor. Diyelim ki bir kooperatif kurduk. Sendikalar da toplumsal hareketler de işin içinde olsun. Buluşu birlikte üretime geçirelim, birlikte uygulayalım. Tarımla ilgili bir sorunu çözüyorsa o bölgede, o işle uğraşan insanlarla birlikte deneyelim. Böyle bir ihtimalin pek konuşulmaması bana garip geliyor. Karşımızda bir sorun görüp bilimsel bilgiyi o sorunu çözmek için kullanmış insanlar var. Bu da az rastlanan bir şey.
COP’ta bizim gündemimiz biraz da bu olacak. Herkes oraya kendi gündemiyle geliyor. Mavi Bölge’deki müzakerelere girebilsek bile orada alınan kararları etkilememiz çok zor. Devletler kendi tutumlarından hareketle bir uzlaşmaya varmaya çalışacak, ağırlık yine finansman ve piyasa temelli çözümlerde olacak. Bizim de orada çalışanların haklarını, ortak değerlerimizi, nasıl bir dünyada yaşamak istediğimizi konuşmamız gerekiyor. Bunu farklı yollarla yapmaya çalışan pek çok kurum var zaten. Bu tartışmayı COP’un dışında da sürdürebiliriz.
Evet, hedeflerin gerisinde kaldık. Ama çaresiz değiliz, çözümlerimiz var. Mucizevi bir teknolojinin çıkıp bizi kurtarmasını beklememiz gerekmiyor. Bir yanda kaynaklarımızı savaş hazırlığına ayırıyoruz, bir yanda birileri Mars’a gitmeye çalışıyor. Neye yatırım yapılacağına kâr hesabıyla karar veriliyor. O yüzden elimizdeki kaynakları nereye yönelttiğimizi ve bu kararlara kimin katıldığını sorgulayan her tartışmayı önemli buluyorum.
Bir buluşun hangi yoldan hayata geçeceğini kimin belirlediği meselesi bana Daron Acemoğlu ile Simon Johnson’ın “vizyon oligarşisi” kavramını hatırlatıyor. Teknoloji farklı biçimlerde geliştirilebilir, farklı amaçlarla kullanılabilir ama hangi yolun seçileceğine karar verme gücü dar bir çevrenin elinde. Yeşil dönüşüm ve adil geçiş için de böyle bir şey söyleyebilir miyiz? Bir de işin devlet tarafı var. Hangi teknolojilerin destekleneceği sorusu Mazzucato’nun girişimci devlet tartışmasını akla getiriyor. Devlet burada kimin önceliklerine göre hareket ediyor?
Bu kararların nasıl alındığını görmek için risk sermayesi modeline bakabiliriz. Silikon Vadisi’nde, bilgisayar ve yazılım gibi belli alanların ihtiyaçlarına göre gelişmiş bir model bu. Ama bugün sanki her yerde, her iş için geçerli bir kuralmış gibi uygulanıyor. İngiltere’de, Kanada’da, Türkiye’de fonlar kuruluyor. Kimi üç beş milyon dolar topluyor, kimi yirmi otuz milyon. Sonra bir şirkete elli bin dolar, bir başkasına beş yüz bin ya da bir milyon yatırıyorlar.
Yazılım geliştiriyorsanız, oyun üretiyorsanız bu model işinize yarayabilir. Şirketiniz büyür, yatırımcı da kazanır. Bunun örnekleri var. Ama diyelim ki atıktan pipet üretiyorsunuz. Bir milyon dolar yatırım almak başarı sayılıyor da o parayı nasıl geri kazandıracaksınız? Yatırımcı yedi yıl içinde hissesini satıp çıkmak istiyor. Sizin ürününüz o takvime uymayabilir. Bir enerji depolama sistemi geliştirdiğinizi, hidrojen üretimi için bir yöntem ya da yeni bir katalizör bulduğunuzu düşünün. Bunları denemek, üretime geçirmek zaten yıllar sürüyor. Bir de yıllarca yatırımcı peşinde koşuyorsunuz. İklim krizi ortada, çözüme ihtiyaç var, kaynak da var. Ama çözümü hayata geçirmek için önce yatırımcının hesabına uymanız gerekiyor.
Devletin rolü de burada devreye giriyor. Bir yandan teknoloji şirketlerinin tekel gücü kazanmasını ve karar alma süreçlerine girmesini tartışıyoruz. ABD’de bunun bir biçimini, Çin’de başka biçimlerini görüyoruz. Öte yandan devlet de kendine giderek girişimciliği destekleyen bir rol biçiyor. Belediyeler bile hızlandırma programları açıyor. Az önce konuştuğumuz gibi, hibe veren kamu kuruluşları kendilerini yatırımcı olarak görmeye, özel yatırımcının riskini azaltacak programlar geliştirmeye başlıyor. O zaman şunu sormak gerekiyor: Kamu kaynakları kullanılırken kimin riski hesaba katılıyor? Yatırımcının riskini azaltmaya gösterdiğimiz özeni toplumun karşı karşıya olduğu riskler için de gösteriyor muyuz?
Devletin yatırım riskini üstlenmesi giderek daha çok tartışılır oldu. Mega projelerde devletin yatırımcının riskini azaltan bir aktör olarak devreye girmesinden söz ediyoruz mesela. Bu, devlet kapitalizmi tartışmasıyla da iç içe. Şimdi yeşil dönüşümde de benzer bir şey görüyoruz galiba.-
Evet, aynı mantık küçük girişimlere kadar inmiş durumda. Diyelim ki fon arıyorsunuz. Devletten hibe almışsınız ama hibenin şartı yatırımcı da bulmanız. Yatırımcı da bakıyor, “Devlet bir milyon koydu, ben de bir milyon koyarım,” diyor. Kamu parası devreye girince kendini daha güvende hissediyor. Peki biz niye zaten on, yirmi farklı yere yatırım yapan bir fonun riskini bu kadar önemsiyoruz? Orada asıl kırılgan durumda olan, o buluşu yapan insan. Bir de toplumun karşı karşıya olduğu riskler var. Kamu olarak bunları nasıl azaltacağımızı düşünmemiz gerekmez mi?
Üniversitelerde bunun pek tartışıldığını görmedim. Diyelim ki İTÜ’den, ODTÜ’den insanlar Oxford’a, Cambridge’e gidiyor. Orada bu modeli görüyor, dönüp aynısını kuruyorlar. Ama model insan harcıyor, çözüm harcıyor. Bir yandan acil bir durumun içindeyiz, bir yandan elimizde çözümler var, bunları hayata geçiremiyoruz. Kapitalizmin inovasyonu teşvik ettiği söylenir hep. Ben burada bu düzenin inovasyonu nasıl boğduğunu görüyorum. “İnovasyon” sihirli bir kelimeye dönüşmüş ama sonunda o buluşa ne olduğunu pek soran yok.
O yüzden kamunun rolünü tartışmak, sendikaların da meseleye buradan bakması lazım. Bu insanların çoğu bir şirket kurma niyetiyle yola çıkmadı. Bir sorunu çözmek için çalıştı. Sonra onlara “Artık girişimcisin, git bir şirket bul,” deyip kendi başlarına bırakıyoruz. Şirketlerle de görüşüyoruz. “Girişim sunumu dinlemekten bıktık,” diyorlar. Şirketin kendi derdi var, yatırımcı kendi hesabına bakıyor. Yatırımcı belli alanlarda işini yapsın. Bizim derdimiz şu. Ortada bir buluş var, bunu nasıl hayata geçireceğiz?
Bir kooperatif yapabiliyorsa kooperatif yapsın, devlet yapabiliyorsa devlet yapsın. Küba örneğinde kamunun nasıl devreye girdiğini konuştuk. Çin’de de bir kamu kararıyla bir alana bütçe ayrıldığında neler yapılabildiğini görüyoruz. Üniversiteler, yerel yönetimler, merkezî yönetim, şirketler bir plan doğrultusunda aynı alana yoğunlaşıyor. Güneş enerjisinde ve elektrikli araçlarda bu kadar hızlı ilerlemelerinin, ürünlerin ucuzlamasının arkasında böyle bir seferberlik var. Çin örneğinde dikkat çekmek istediğim taraf bu. Biz de bir çözümü nasıl hayata geçireceğimizi düşünürken toplumsal faydayı, hem kendi toplumumuzun hem dünyanın ihtiyacını esas alabiliriz.
Bu anlattıkların bana Gramsci’nin organik aydın kavramını hatırlatıyor. Mucit de bir aydın aslında. Hangi sınıfla bağ kuracağı da bir mücadele konusu. Kafasında böyle bir hedef, böyle bir dünya tasavvuru yokken kendisini bu mücadelenin içinde buluyor. Kurduğu şirketin CEO’su olup burjuvazinin organik aydınına mı dönüşecek? Daha kamucu bir projenin parçası olup emekçi sınıflarla mı bağ kuracak? Anladığım kadarıyla süreç onu bu soruyla karşı karşıya bırakıyor.
Evet, bunu tartışmak gerekiyor. Çünkü bir yandan insana çok cazip bir gelecek sunuluyor. “Yatırım alacaksınız, para gelecek, milyoner olacaksınız. Hayatınız kurtulacak.” Bunun gerçekleştiği örnekler de var tabii. Kiminin ürünü çok farklı, kiminin ailesinden gelen bir sermayesi var. Bazıları o destek olmasa da başarılı bir şirket kurabilecek insanlar zaten.
Kooperatif deyince “Kim kuracak, ne kadar sürecek?” diye düşünülüyor. Şirket kurmak daha kolaymış gibi geliyor ama bakıyorsunuz, iki üç yıl yatırımcı peşinde koşmuşsunuz, hibeniz de bitmiş. Oysa belki mevcut bir kooperatifle daha rahat ilerleyebilirsiniz. Kamu da destek verebilir. Sonuçta o buluş, kamu kaynaklarıyla yıllar içinde birikmiş bilgiye dayanıyor.
Diyelim ki bir şey buldunuz, heyecanlısınız, hayata geçirmek istiyorsunuz. Bir oturun, bir tartışın. Bu iş hangi modelle yürür, mülkiyeti kime ait olur? Buluşunuz kime ulaşsın istiyorsunuz? Bunu yaparken siz nasıl bir hayat sürmek istiyorsunuz?
Üniversite “Sen bunlara bakma, inovasyon merkezimiz var, biz hallederiz. Sen ürünün ilk çalışır hâlini çıkar,” diyor. Başta her şeyi bir arada götürebileceğinizi düşünüyorsunuz. Dersinizi veriyorsunuz, çocuğunuzu okuldan alıyorsunuz, arada da ürünü geliştiriyorsunuz. Sonra bir noktada üniversiteden ayrılıp şirkette tam zamanlı çalışmaya başlıyorsunuz. Ekip kuruyorsunuz, karşınıza bin çeşit sorun çıkıyor. Bir de bakıyorsunuz, ürünü almak için şirketler kapınızda sıra beklemiyor.
İşletme okullarıyla mühendislik fakülteleri biraz da bu yüzden neoliberal üniversitenin âdeta ibadethanesi gibi. Buradan iklim hareketine dönelim. Climate Change as Class War kitabı vesilesiyle konuştuğumuz Matt Huber, iklim hareketinin ağırlıklı olarak eğitimli profesyoneller etrafında şekillendiğini ve işçi sınıfıyla güçlü bağlar kurmakta zorlandığını söylüyordu. Bu eleştiriye katılıyor musun? TUED’in savunduğu enerji demokrasisi bu bağları kurmak için nasıl bir imkân sunuyor?
Bu eleştiriyi bütün örneklere genellemek zor geliyor bana. Türkiye’de çevre mücadelelerinin önemli bir kısmını köylüler yürütüyor mesela. Amazon’dan Afrika’ya kadar pek çok yerde insanlar hem yaşadıkları yeri savunuyor hem de karşılaştıkları sorunlara yaratıcı çözümler buluyorlar. Bugün “doğa temelli çözümler” dediğimiz şeylere yakından baktığınızda bu toplulukların hafızasını, kuşaklar boyunca geliştirdikleri uygulamaları görüyorsunuz. İklim hareketinin emekçi sınıflarla nasıl bağ kuracağını konuşurken bu mücadeleleri de hesaba katmak lazım. Sendikalar da az önce konuştuğumuz gibi, işçi sağlığı ve güvenliği üzerinden hangi teknolojinin işyerinde nasıl uygulanacağına müdahil olabilir.
Bugün konuştuğumuz meseleler yakında çıkacak The Climate Tech Blueprint kitabının da merkezinde. Biraz da kitabından bahseder misin? Bu araştırmayı nasıl yürüttün, kimlerle görüştün? Okuru neler bekliyor?
Bir hibe projesi kapsamında 200’ün üzerinde iklim teknolojisi girişimiyle görüştük. Filipinler, Zambiya, İngiltere ve Türkiye gibi farklı ülkelerden yaklaşık 15 girişimle de iki yıl boyunca daha yakından çalıştık. Onlarla anlaşma yapıp toplantılarına bir tür danışman gibi katıldım. Müşteri görüşmelerine girdim, yatırımcı toplantılarını izledim. Yatırımcı ne soruyor, müşteri nasıl tepki veriyor, iyi bir ürün niye bazen yatırım bulamıyor? Bunları içeriden görme imkânım oldu.
Kitabın hemen her bölümü bir hikâyeyle açılıyor. Enerjiden, tarımdan, ulaşımdan örnekler var. Küba’daki düşük karbonlu çimento bunlardan biri. Zorunluluktan doğmuş, dünya çapında karşılık bulmuş bir çözüm. Bir de kâğıt üzerinde her şeyi doğru yapmış girişimler var. Yatırım almışsınız, ürünü geliştirmiş, denemiş, sertifikasını almış, satmışsınız. Beş on yıl uğraşıp “Tamam, işi kurduk,” diyorsunuz. Sonra bir yangın çıkıyor, sigorta yaptıramamışsınız, bir anda her şeyinizi kaybediyorsunuz. Ya da ekip içinde bir anlaşmazlık çıkıyor. Başta size gösterilen yol haritasında bunlar pek görünmüyor.
Bu hikâyelerden hareketle, bir buluş ortaya çıktığında hangi soruları sormamız gerektiğini tartışıyorum. Devlet ne yapabilir? Yerel yönetimlerle, şirketlerle nasıl çalışılabilir? Hangi iş modelleri, hangi mülkiyet biçimleri mümkün? En başta da şu soru var. Bu buluş kime ulaşsın, kim kullansın istiyorsunuz? Çok özel bir LED ekran geliştirdiyseniz belki gidip Samsung’a satarsınız. Evsel atıktan enerji üreten bir makine geliştirdiyseniz doğrudan hanelere ulaşmanın yollarını arayabilirsiniz. İzleyeceğiniz yol, kime ulaşmak istediğinize göre değişir.
Kitap Bristol University Press’ten çıkacak. Kitapçılarda daha geniş bir okur kitlesine ulaşabilsin diye karton kapaklı yayımlanmasını özellikle istedim.
Bitirmeden önce eklemek istediğin bir şey var mı?
Bence genel hatlarıyla konuştuk. Bütün bunları COP’a sığdırmak zor tabii. Her ülke kendi gündemiyle gelecek, kendi taleplerini dile getirecek. Oysa iklim krizinin göçle, ekonomiyle nasıl iç içe geçtiğini de konuşmak gerekiyor. Nepal’de çamurun bir anda köyleri önüne katıp götürdüğünü gördük mesela.
Bazı açılardan çok geç kaldık zaten.
Evet, hedeflerin gerisinde kaldık. Ama çaresiz değiliz, çözümlerimiz var. Mucizevi bir teknolojinin çıkıp bizi kurtarmasını beklememiz gerekmiyor. Bir yanda kaynaklarımızı savaş hazırlığına ayırıyoruz, bir yanda birileri Mars’a gitmeye çalışıyor. Neye yatırım yapılacağına kâr hesabıyla karar veriliyor. O yüzden elimizdeki kaynakları nereye yönelttiğimizi ve bu kararlara kimin katıldığını sorgulayan her tartışmayı önemli buluyorum. •
EMRE EREN KORKMAZ, 2016’da İstanbul Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Doktora Programını tamamladı. Oxford Üniversitesi Uluslararası Kalkınma Bölümünde (ODID) iki yıl British Academy araştırma bursuyla çalıştı. Ardından aynı üniversitenin Antropoloji ve Müze Etnografyası Okulunda (SAME) Göç Çalışmaları yüksek lisans programında öğretim görevlisi oldu. Siyaset bilimci ve uluslararası ilişkiler uzmanı olan Korkmaz, teknolojik yeniliklerin toplumsal ve siyasal etkilerini araştırıyor. Çalışmaları, göç yönetimi, sınır güvenliği ve uluslararası kalkınma alanlarında gözetim teknolojilerinin kullanımına odaklanıyor. İlk kitabı Smart Borders, Digital Identity and Big Data: How Surveillance Technologies Are Used Against Migrants, Aralık 2023’te Bristol University Press tarafından yayımlandı. Utrecht Üniversitesinden Albert Ali Salah ve Cambridge Üniversitesinden Tuba Bircan’la birlikte derlediği Data Science for Migration and Mobility ise Kasım 2022’de Oxford University Press’in Proceedings of the British Academy dizisinde çıktı.
