HALİL CAN İNCE: Antalya’da COP31 devam ediyor. Bir yandan devletler iklim kriziyle mücadele için yeni hedefler ve taahhütler açıklarken diğer yandan ekolojik yıkım derinleşmeye devam ediyor. COP31’e nasıl bir siyasal bağlam içinde bakmalıyız? Bu konferansların iklim kriziyle mücadeledeki olanakları ve sınırları neler?
ECEHAN BALTA: COP31’e bakarken önce şu çelişkiyi görmek gerekiyor: İklim krizinin nedenleri ve sonuçları konusunda bilimsel bilgi hiç olmadığı kadar gelişmiş durumda. Ne yapılması gerektiğini de büyük ölçüde biliyoruz. Buna rağmen fosil yakıt üretimi sürüyor, ekosistemler tahrip ediliyor, emisyonların azaltılması konusunda verilen sözlerle gerçekleşenler arasındaki mesafe kapanmıyor. Bence asıl mesele bilgi ya da teknoloji eksikliği değil, siyasal ve ekonomik güç ilişkileri.
Otuz yılı aşkın süredir devam eden iklim müzakereleri, bizi bugünkü noktaya getiren ekonomik düzenin temel işleyişini değiştirmeden iklim krizini çözmeye çalışıyor. Fosil yakıt şirketlerinin kârları, ülkeler arasındaki rekabet, sermaye birikiminin sürekli genişleme ihtiyacı ve devletlerin büyüme öncelikleri büyük ölçüde tartışma dışı tutuluyor. Bu nedenle iklim politikaları çoğu zaman krizin nedenlerini ortadan kaldırmak yerine sonuçlarını yönetmeye yöneliyor.
Elbette uluslararası müzakerelerin önemsiz olduğunu söylemiyorum. İklim krizinin küresel ölçekte ele alınmasını sağlayan, tarihsel sorumlulukları tartışmaya açan ve devletlerin taahhütlerini izlememize olanak veren mekanizmalar bunlar. Özellikle Küresel Güney ülkelerinin iklim finansmanı, kayıp ve zararlar, teknoloji transferi ve uyum konusundaki taleplerinin uluslararası gündeme taşınması önemli. Ancak burada da ciddi bir güç eşitsizliği var. Krizin ortaya çıkmasında tarihsel sorumluluğu en yüksek olan ülkeler, çözümün maliyetlerini aynı ölçüde üstlenmek istemiyor.
Üstelik bugün iklim krizini savaşlardan, militarizmden ve otoriterleşmeden bağımsız ele alamayız. Bir yanda askerî harcamalar ve silahlanma artarken diğer yanda iklim finansmanı için yeterli kaynak bulunamadığı söyleniyor. Doğal varlıkların denetimi üzerindeki jeopolitik rekabet yoğunlaşıyor. Savaşlar yalnızca insanları öldürmüyor; toprakları, su varlıklarını, tarımsal üretimi ve gelecek kuşakların yaşam koşullarını da tahrip ediyor.
Türkiye açısından da benzer bir çelişki söz konusu. Bir tarafta iklim hedefleri, sıfır atık ve dirençli kentler söylemi var. Diğer tarafta kömürden çıkış için bağlayıcı bir takvim oluşturulmuyor; madencilik, enerji ve inşaat yatırımları ekosistemler üzerinde büyük baskı yaratmaya devam ediyor. Akbelen’de, İkizköy’de, Diyadin’de, Varto’da ya da ülkenin başka bölgelerinde yaşananlar, iklim politikalarının uluslararası toplantılarda açıklanan hedeflerden ibaret olmadığını gösteriyor.
Bu nedenle COP’ları mücadele alanlarından biri olarak görüyoruz. Oralarda alınan kararları izlemek, hükümetleri sorumlu tutmak, hak temelli talepleri uluslararası düzeye taşımak önemli. Ama gerçek değişimin yalnızca müzakere salonlarında gerçekleşeceğine inanmıyoruz. İklim adaletini sağlayacak toplumsal güç, dünyanın dört bir yanında yaşam alanlarını, emeklerini, topraklarını ve geleceklerini savunan insanların örgütlü mücadelesinden doğacak.
COP31’le eş zamanlı olarak Antalya’da Halkların İklim Zirvesi de düzenleniyor. Siz de zirvenin örgütleyicileri arasındasınız. Öncelikle bu girişimin nasıl ortaya çıktığından söz edebilir misiniz? Halkların İklim Zirvesi’nin arkasında nasıl bir mücadele birikimi var?
Halkların İklim Zirvesi’ni bir anda ortaya çıkmış bir girişim olarak düşünmemek gerekiyor. Bunun arkasında uzun bir uluslararası mücadele birikimi var. 2009 Kopenhag’dan bu yana resmî iklim müzakerelerine karşı halkların kendi sözünü kurma arayışı devam ediyor. Glasgow’da, Belém’de ve başka pek çok yerde bu arayış farklı biçimler aldı.
Geçen yıl Brezilya’nın Belém kentinde düzenlenen Halkların Zirvesi’ne katıldım. Orada beni en çok etkileyen şey, çok farklı toplumsal kesimlerin iklim meselesini kendi yaşamlarından hareketle tartışmasıydı. Amazon’da toprağını savunan yerli halklarla sendikacılar, kadın hareketleriyle küçük çiftçiler, kentlerde barınma mücadelesi verenlerle fosil yakıtlara karşı mücadele edenler aynı siyasal zeminde buluşabiliyordu. Bu insanların sorunları elbette birbirinin aynısı değildi. Ancak bu sorunları üreten ekonomik ve siyasal ilişkiler arasında güçlü bağlar vardı.
Belém’deki deneyimin Antalya açısından çok önemli olduğunu düşünüyorum. Belém Halkların Zirvesi’nin örgütleyicileri ve uluslararası hareketlerin desteğiyle bu buluşmayı Türkiye’de sürdürebiliyoruz. Bu, uluslararası iklim adaleti hareketinin sürekliliği açısından da değerli.
Türkiye’deki hazırlıklar Ocak 2026’da başladı. Bugün iki yüzü aşkın örgütün bir araya geldiği, yüzlerce gönüllünün emek verdiği, ekoloji örgütlerini, sendikaları, kadın hareketlerini, meslek örgütlerini, çiftçi ve köylü mücadelelerini, gençlik örgütlerini, barış hareketlerini ve uluslararası dayanışma ağlarını buluşturan geniş bir süreçten söz ediyoruz.
Bu kadar farklı örgütü ve toplumsal hareketi bir araya getirmek nasıl bir deneyim oldu?
Kolay olduğunu söyleyemem. Her hareketin kendi tarihi, mücadele deneyimi, öncelikleri ve siyasal yaklaşımı var. Kimi hareketler belirli bir maden projesini durdurmaya odaklanıyor, kimileri fosil yakıtlardan çıkışı, kimileri gıda egemenliğini, kimileri ise savaşın ve militarizmin ekolojik sonuçlarını gündeme taşıyor. Farklılıklarımızı ortadan kaldırmaya çalışmıyoruz. Ortak mücadele zemininin bu farklılıkları koruyarak kurulabileceğini düşünüyoruz.
Halkların İklim Zirvesi’nin dört ana ekseni de bu yaklaşımın ürünü: Doğanın hakları ve ekolojik yıkım, fosil yakıtlardan çıkış ve enerji demokrasisi, savaş ve militarizm karşısında barış, agroekoloji ve gıda egemenliği.
Bunlar birbirinden bağımsız başlıklar değil. Örneğin enerji meselesini tartışırken madenlerde çalışan işçileri, enerji yoksulluğunu, yerel toplulukların yaşam alanlarını ve küresel tedarik zincirlerini de konuşmamız gerekiyor. Gıda egemenliğini tartışırken toprağa erişimi, suyun paylaşımını, kadınların emeğini ve tarımın şirketleşmesini gündeme almak zorundayız.
Burada doğanın hakları meselesinin ayrı bir önemi var. Çünkü doğayı yalnızca insanların ihtiyaçlarını karşılayan bir varlıklar toplamı olarak ele almak istemiyoruz. Ormanların, nehirlerin, toprağın ve diğer canlıların kendi varoluşları, ekolojik ilişkileri ve bütünlükleri var. İnsanların doğayla ilişkisini yeniden düşünmek, doğanın yalnızca ekonomik yararı üzerinden değerlendirildiği anlayışın ötesine geçmeyi gerektiriyor.
Biz COP31’in gündemine tepki vermekle yetinmek istemiyoruz. Kendi gündemimizi kurmak istiyoruz. Neyi reddettiğimizi söylediğimiz kadar nasıl bir dünya istediğimizi de tartışıyoruz.
Antalya sonrasını da bu nedenle önemsiyoruz. Zirveyi birkaç gün sürecek bir etkinlik olarak değil, ortak bir siyasal dilin, dayanışma ilişkilerinin ve birlikte hareket etme kapasitesinin gelişebileceği bir süreç olarak görüyorum. Bunun ne ölçüde kalıcı olacağını şimdiden söylemek mümkün değil. Ama birbirini daha önce tanımayan mücadelelerin buluşması, ortak talepler üzerinde çalışması ve birbirinin sorunlarını kendi sorunu olarak görmeye başlaması bile önemli bir kazanım.
Halkların İklim Zirvesi’nin gündemini oldukça geniş tuttuğu anlaşılıyor. Enerji ve emisyon politikalarının yanı sıra sizin de söylediğiniz gibi savaşlar, tarım, gıda sistemleri ve doğanın hakları da zirvenin temel başlıkları arasında. Bu yaklaşım, iklim krizini daha kapsamlı bir ekolojik krizin parçası olarak ele almayı gerektiriyor. Peki, bu krizin kapitalist üretim ve birikim ilişkileriyle bağlantısını nasıl kuruyorsunuz?
İklim krizi, yaşadığımız çok daha kapsamlı ekolojik krizin en görünür boyutlarından biri. Biyoçeşitliliğin kaybı, toprakların verimsizleşmesi, su varlıklarının kirlenmesi, ormansızlaşma, okyanusların tahribatı ve kimyasal kirlilik aynı tarihsel sürecin parçaları.
Burada kapitalizmle kurduğumuz ilişki önemli. Kapitalizm yalnızca doğayı kirleten bir ekonomik sistem değil. Doğayı, insan emeğiyle birlikte, sürekli genişleyen sermaye birikiminin girdisine dönüştüren bir üretim ve toplumsal ilişki biçimi.
Bir ormana baktığımızda ekolojik açıdan birbirine bağlı, canlı ve karmaşık bir yaşam sistemi görüyoruz. Sermaye açısından ise bu orman kereste, maden rezervi, enerji yatırımı, turizm tesisi ya da gayrimenkul değeri olarak görülebiliyor. Elbette insanların doğayla üretim ve geçim ilişkileri kurması tarih boyunca var oldu. Kapitalizme özgü olan, bu ilişkilerin esas olarak kâr üretme zorunluluğu tarafından belirlenmesi ve sermaye birikiminin sürekli genişleme ihtiyacına tabi kılınması.
Bu yüzden “doğal varlıklar” kavramını önemsiyorum. Orman, nehir, dağ, toprak ya da su, yalnızca insanların kullanımına sunulmuş ekonomik girdiler değil. Kendi varoluşları, ekolojik ilişkileri ve tarihleri olan varlıklar. Bunların metalaştırılması yalnızca ekonomik bir işlem değil; insanlarla doğanın geri kalanı arasındaki ilişkilerin yeniden düzenlenmesi anlamına geliyor.
Marx’ın “metabolik yarılma” kavramı burada hâlâ çok açıklayıcı. İnsan toplumlarıyla doğa arasındaki madde ve enerji alışverişi, kapitalist üretimin örgütlenme biçimi nedeniyle bozuluyor. Toprağın besin döngüsünden kentlerin enerji tüketimine kadar pek çok alanda bunu görebiliyoruz. Bir bölgede doğal varlıklar sermaye birikimi için dönüştürülüyor, başka bir bölgede tüketim gerçekleşiyor, atıklar ise çoğunlukla siyasal ve ekonomik bakımdan daha güçsüz toplulukların yaşam alanlarına bırakılıyor.
Bu nedenle ekolojik kriz aynı zamanda bir sınıf meselesi. Ekolojik yıkımın yarattığı maliyetler eşit dağıtılmıyor. Bir şirket üretim yaparken ortaya çıkan kirliliğin maliyeti çevrede yaşayanlara, çalışanlara, gelecek kuşaklara ve diğer canlılara yüklenebiliyor. Şirketin bilançosunda kâr olarak görünen şeyin arkasında çoğu zaman toplumun ve doğanın karşılıksız üstlendiği çok büyük bir bedel var.
Fakat meseleyi sınıfla da sınırlayamayız. Sömürgecilik, emperyalizm, patriyarka ve ırkçılık da bu ilişkilerin tarihsel kuruluşunda belirleyici. Bugün Küresel Kuzey’in yüksek tüketim düzeyini sürdürebilmesi, Küresel Güney’in emeğine, toprağına, suyuna ve diğer doğal varlıklarına eşitsiz koşullarda el koyabilmesiyle yakından bağlantılı.
Savaşlar ve militarizm de bu sistemin dışında değil. Fosil yakıt rezervlerinin, enerji güzergâhlarının, ticaret yollarının ve stratejik minerallerin kontrolü uluslararası güç mücadelelerinin önemli unsurları. Üstelik savaşın kendisi büyük bir ekolojik yıkım yaratıyor.
Bence burada kritik soru şu: Neden bu kadar çok şeyi üretiyoruz, kimler için üretiyoruz ve bunun bedelini kimler ödüyor?
Çünkü ekolojik kriz karşısında daha az karbon salan bir ekonomi kurmak tek başına yeterli değil. Üretimin amacını, mülkiyet ilişkilerini ve ekonomik kararların kimler tarafından alındığını tartışmaya açmadığımız sürece ekolojik yıkımın farklı biçimlerde yeniden üretilmesi tehlikesiyle karşı karşıyayız.
Adil dönüşümün bedelini işçiler, köylüler, yerli halklar veya zaten eşitsizliklere maruz kalan topluluklar ödememeli. Fosil yakıtlardan çıkışın maliyetleri, bu sistemden en fazla kazanç sağlayan şirketler ve tarihsel sorumluluğu en yüksek ülkeler tarafından karşılanmalı.
Az önce Küresel Kuzey’in tüketim düzeyini sürdürebilmesinin, Küresel Güney’in emeğine ve doğal varlıklarına eşitsiz koşullarda el koymasıyla yakından ilişkili olduğunu söylediniz. Peki, yeşil dönüşümün kendisi bu eşitsizlikleri nasıl etkiliyor? Örneğin, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde bataryalarda kullanılan kobaltın çıkarılmasının ciddi çevre ve emek sorunlarına yol açtığı biliniyor. Bu tür örnekler, temiz enerjiye geçişin yeni sömürü ve ekolojik yıkım biçimleriyle birlikte ilerleyebildiğini göstermiyor mu bize? Böylesi eşitsiz bir uluslararası işbölümü karşısında farklı coğrafyalardaki emek ve ekoloji hareketleri nasıl ortak bir mücadele geliştirebilir?
Öncelikle fosil yakıtlardan çıkışın zorunlu olduğunu söylemek gerekiyor. Burada hiçbir tereddüdümüz yok. Ancak fosil yakıtlardan çıkışın nasıl gerçekleştirileceği son derece önemli. Çünkü aynı mülkiyet ilişkilerini, aynı tüketim kalıplarını ve aynı küresel eşitsizlikleri koruyarak gerçekleştirilen bir enerji dönüşümü, yeni sömürü ve yıkım biçimleri yaratabilir.
Bugün buna “yeşil ekstraktivizm” ya da “yeşil çıkarımcılık” diyoruz.
Küresel Kuzey’de elektrikli araçların yaygınlaşması veya yenilenebilir enerji kapasitesinin büyümesi, kendi başına adil bir dönüşüm anlamına gelmiyor. Bataryalarda kullanılan kobaltın Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde hangi koşullarda çıkarıldığına, lityum madenciliğinin Güney Amerika’daki su varlıkları üzerinde nasıl baskılar oluşturduğuna veya nadir toprak elementlerinin çıkarılması sırasında ortaya çıkan toplumsal ve ekolojik maliyetlere de bakmak gerekiyor.
Buradaki temel sorun teknolojinin kendisi değil. Yenilenebilir enerji teknolojilerine ihtiyacımız var. Fakat bu teknolojilerin hangi üretim ilişkileri içinde, ne ölçekte, kimin ihtiyaçları için ve hangi maddi girdiler kullanılarak üretildiği belirleyici.
Örneğin bütün dünyadaki özel otomobilleri elektrikli otomobillerle değiştirmek, ulaşım sorununa adil ve ekolojik bir çözüm olmayabilir. Çünkü bu yaklaşım, özel otomobile dayalı ulaşım sistemini aynen koruyor. Oysa güçlü, erişilebilir ve kamusal toplu taşımaya dayalı bir sistem hem daha az enerji ve hammadde gerektirebilir hem de toplumsal eşitliği geliştirebilir.
Benzer bir durum enerji üretimi için de geçerli. Yenilenebilir enerji projeleri yerel halkların topraklarına el koyarak, ormanları tahrip ederek, tarım alanlarını ortadan kaldırarak hayata geçiriliyorsa bu projelerin ekolojik ve toplumsal açıdan sorgulanması gerekir. Bir projenin karbon emisyonlarını azaltması, onun otomatik olarak adil olduğu anlamına gelmez.
Dolayısıyla enerji dönüşümünü enerji demokrasisiyle birlikte düşünmek zorundayız. Enerjinin üretimi, dağıtımı ve tüketimi üzerinde kamusal ve demokratik denetim kurulmalı. Yerel toplulukların karar süreçlerine gerçek katılımı sağlanmalı. Enerji temel bir hak olarak görülmeli.
Burada uluslararası dayanışmanın içeriğini de yeniden düşünmemiz gerekiyor. Küresel Kuzey’deki bir işçinin iklim dostu ulaşım talebiyle Kongo’daki bir maden işçisinin güvenli çalışma koşulları talebi birbirinden ayrı değil. İkisinin de karşısındaki sorun, üretimin toplumsal ihtiyaçlar yerine sermayenin kâr ve rekabet önceliklerine göre örgütlenmesi.
Bu nedenle sendikaların ve ekoloji hareketlerinin ortaklaşması çok önemli. Küresel tedarik zincirleri boyunca emek hakları, çevresel standartlar, şirketlerin hesap verebilirliği, yerel toplulukların rızası ve üretimin demokratik denetimi üzerine ortak talepler geliştirilebilir.
Adil dönüşümün bedelini işçiler, köylüler, yerli halklar veya zaten eşitsizliklere maruz kalan topluluklar ödememeli. Fosil yakıtlardan çıkışın maliyetleri, bu sistemden en fazla kazanç sağlayan şirketler ve tarihsel sorumluluğu en yüksek ülkeler tarafından karşılanmalı.
Bir de “ekonomik büyüme” meselesi var tabii. Bir yandan sınırsız büyümenin ekolojik sınırlarla bağdaşmadığı söyleniyor, diğer yandan özellikle yoksul ülkelerde ve emekçi sınıflar açısından karşılanması gereken çok temel ihtiyaçlar var. Bu gerilimi nasıl düşünmeliyiz? Ekolojik sınırları gözetirken toplumsal ihtiyaçları da karşılayan bir kalkınma anlayışı mümkün mü?
Büyüme tartışmasında bence en önemli sorun, büyümenin kendisinin amaç hâline gelmiş olması. Ekonomik başarıyı büyük ölçüde gayrisafi yurt içi hasılanın artışıyla ölçüyoruz. Oysa bir ülkede üretim ve tüketim artarken insanların yaşam koşulları kötüleşebilir, gelir eşitsizliği derinleşebilir, doğal varlıklar geri dönülmez biçimde tahrip edilebilir.
Bu nedenle önce büyüme kavramının içini açmak gerekiyor. Neyin büyümesini istiyoruz? Silah üretiminin mi, lüks tüketimin mi, reklam sektörünün mü, yoksa sağlık hizmetlerinin, kamusal ulaşımın, nitelikli konutların ve eğitim olanaklarının mı?
Bu faaliyetlerin hepsini aynı ekonomik kategori içinde değerlendirmek doğru değil. Toplumsal ihtiyaçları karşılayan üretim ile yalnızca sermaye birikimini genişleten üretim arasında siyasal bir ayrım yapmamız gerekiyor.
Küçülme tartışmaları burada önemli katkılar sunuyor. Özellikle zengin ülkelerdeki aşırı enerji ve madde tüketiminin azaltılması gerektiği açık. Ancak bunun, yoksul ülkelerden veya temel ihtiyaçlarını karşılamakta güçlük çeken toplumsal kesimlerden aynı ölçüde fedakârlık beklemek anlamına gelmemesi gerekiyor.
Küresel Kuzey’in tarihsel olarak doğal varlıklara el koyma ve atmosferin karbon tutma kapasitesinden orantısız yararlanma biçimlerini düşünürsek, ülkelerin aynı sorumluluklara sahip olmadığını görürüz. Bu nedenle küçülme tartışmasını küresel adalet tartışmasından ayıramayız.
Ayrıca büyüme ile refah arasındaki ilişkiyi yeniden kurmak zorundayız. Örneğin konut sorununu çözmek için sürekli yeni bina üretmek zorunda değiliz. Mevcut konut stokunun dağılımını, boş konutları, spekülasyonu ve kamusal konut politikalarını tartışabiliriz. Ulaşım için daha fazla otomobil üretmek yerine toplu taşımayı geliştirebiliriz. Gıda güvenliğini sağlamak için her zaman daha fazla endüstriyel tarımsal girdi kullanmak gerekmiyor; agroekolojik üretimi, gıda kayıplarının azaltılmasını ve adil dağıtımı geliştirebiliriz.
Dolayısıyla bazı sektörlerin küçülmesi, bazılarının dönüşmesi, bazılarının ise büyümesi gerekiyor. Fosil yakıt üretiminin ve silah sanayisinin küçülmesini savunurken sağlık, eğitim, bakım, toplu taşıma ve ekolojik onarım alanlarının geliştirilmesini savunabiliriz.
Burada çalışma sürelerinin kısaltılması da çok önemli. Verimlilik artışının sürekli daha fazla meta üretimine dönüşmesi yerine, insanların daha az çalışarak daha iyi yaşamasını sağlayacak bir toplumsal düzen kurulabilir.
Bence sosyalist ekoloji perspektifinin önemli katkılarından biri, bu tartışmayı piyasanın kararlarına bırakmaması. Ne kadar, ne için ve nasıl üretileceğine ilişkin kararlar demokratik bir toplumsal planlamanın konusu olmalı.
Ancak bu planlama da doğayı yalnızca insan ihtiyaçlarına göre yönetilecek bir varlıklar toplamı olarak görmemeli. Ekosistemlerin bütünlüğünü, diğer canlıların varoluş koşullarını ve doğanın kendini yenileme süreçlerini de gözetmeli.
Sonuçta mesele daha fazla ekonomik büyüme ile daha az ekonomik büyüme arasında soyut bir tercih yapmak değil. İnsanların ihtiyaçlarını ekolojik sınırlar içinde, eşitlikçi ve demokratik biçimde karşılayacak; aynı zamanda doğanın varoluş koşullarını koruyacak bir üretim ve paylaşım düzeni kurmak.
Türkiye’de Kürt meselesini, bölgesel eşitsizlikleri ve demokratik hakları tartışmadan doğanın korunmasını tam anlamıyla ele alamayız. Güvenlikçi politikaların, zorla yerinden edilmenin, çatışmaların ve demokratik katılım üzerindeki sınırlamaların ekolojik sonuçları var. Bugün barış için açılan siyasal imkânın doğayla barışı da içerecek biçimde geliştirilmesi gerektiğini düşünüyorum.
Buraya kadar daha çok üretim ve birikim ilişkileri üzerinde durduk. Oysa ekolojik kriz, insanların gündelik yaşamını sürdürme koşullarını da doğrudan etkiliyor. Suya ve gıdaya erişimden barınmaya, bakım emeğinden sağlığa kadar pek çok alanda bunu görüyoruz. Üstelik bu etkiler sınıflar ve toplumsal cinsiyetler arasında eşitsiz dağılıyor. Ekolojik krizle toplumsal yeniden üretim arasındaki ilişkiye dair neler söylersiniz? Feminist ekoloji tartışmaları bu konuda ufkumuzu nasıl genişletiyor?
Feminist ekolojinin en önemli katkılarından biri, ekonomik hayatı yalnızca ücretli emek ve piyasa ilişkileri üzerinden düşünemeyeceğimizi göstermesi.
Bir toplumun varlığını sürdürebilmesi için insanların beslenmesi, sağlıklı kalması, çocukların büyütülmesi, yaşlıların ve hastaların bakımının sağlanması, evlerin ve yaşam alanlarının yeniden üretilmesi gerekiyor. Bu işlerin çok önemli bir bölümü kadınların ücretli veya ücretsiz emeğine dayanıyor. Kapitalist ekonomi ise bu emeği büyük ölçüde görünmez kılıyor.
Ekolojik kriz bu eşitsizlikleri daha da derinleştiriyor.
Örneğin bir bölgede su varlıkları azaldığında, bunun etkisi yalnızca tarımsal üretimin düşmesi değil. Hanenin suya erişimini sağlamak için harcanan zaman artabiliyor. Gıda fiyatları yükseldiğinde, düşük gelirli ailelerde beslenme sorunları ağırlaşıyor. İklim kaynaklı afetler nedeniyle sağlık sorunları arttığında bakım yükü de artıyor. Bunların sonuçlarını çoğunlukla kadınlar, özellikle de yoksul kadınlar daha ağır yaşıyor.
Kentlerde de benzer bir durum var. Aşırı sıcaklar, sağlıksız konutlar, yetersiz yeşil alanlar ve güvencesiz çalışma koşulları, insanların gündelik yaşamını sürdürebilmesini zorlaştırıyor. Çocukların, yaşlıların ve hastaların bakımını üstlenenler için bu koşullar çok daha ağır bir emek yükü yaratıyor.
Burada ekolojik kriz ile bakım krizi arasında doğrudan bir ilişki var. Kapitalizm hem doğanın kendini yenileme kapasitesinden hem de insanların toplumsal yaşamı yeniden üretmek için harcadığı emekten, bu süreçlerin gerçek maliyetlerini üstlenmeden yararlanıyor.
Feminist ekoloji bu iki sömürü biçimi arasındaki ilişkiyi görünür kılıyor. Elbette kadınlarla doğa arasında özsel ya da biyolojik bir yakınlık kurmak istemiyoruz. Kadınların ekolojik mücadelelerde önemli roller üstlenmesinin nedeni doğaya doğuştan daha yakın olmaları değil; toplumsal işbölümünün ve eşitsiz güç ilişkilerinin onları yaşamın yeniden üretimiyle ilgili sorumlulukların merkezine yerleştirmesi.
Türkiye’deki yerel ekoloji mücadelelerinde bunu çok açık görüyoruz. Köyünü, suyunu, ormanını savunan kadınların mücadelesi yalnızca çevresel değerlerin korunmasıyla ilgili değil. Aynı zamanda geçim olanaklarının, toplumsal ilişkilerin, bakım ağlarının ve yaşamın sürekliliğinin savunulmasıyla ilgili.
Burada önemli bir başka boyut da müşterekler. Su, toprak, ormanlar ve yaşamı mümkün kılan ekolojik ilişkiler üzerindeki şirket denetimi genişledikçe insanların yaşamlarını yeniden üretme olanakları da daralıyor. Bu yüzden müştereklerin savunulması, feminist ekoloji açısından yalnızca çevresel değil, aynı zamanda toplumsal ve siyasal bir mesele.
Sosyalist ekoloji siyaseti bu nedenle feminist olmak zorunda. Bakım hizmetlerinin kamusal ve erişilebilir olması, kadınların ekonomik bağımsızlığının güvence altına alınması, ücretsiz bakım emeğinin toplumsal olarak paylaşılması, gıda ve su hakkının korunması, kadınların karar mekanizmalarına eşit katılımı ekolojik dönüşümün ayrılmaz parçaları.
Bence feminist ekoloji bize daha temel bir soru sorduruyor: Ekonomiyi kâr üretmek için mi, yaşamı sürdürmek ve geliştirmek için mi örgütlüyoruz?
Bu sorunun yanıtı, nasıl bir toplumsal dönüşüm istediğimizi de belirliyor.
Türkiye’deki yerel ekoloji direnişlerinde de yaşam alanlarını ve gündelik hayatlarını savunan insanların mücadelesinin öne çıktığını görüyoruz. Ancak ülkenin pek çok yerinde önemli direnişler gelişse de bu mücadeleler çoğu zaman birbirinden kopuk. Sizce yerel direnişlerden daha geniş ve ortak bir siyasal mücadeleye nasıl geçilebilir? Halkların İklim Zirvesi bu açıdan nasıl bir imkân sunuyor?
Türkiye’de ekoloji hareketinin en güçlü yanlarından biri yerel direnişlerin zenginliği. Akbelen’den İliç’e, Kazdağları’ndan Aliağa’ya, Diyadin’den Varto’ya kadar çok farklı coğrafyalarda insanlar yaşam alanlarını savunuyor. Bu mücadelelerin her birinin kendine özgü bir tarihi, toplumsal yapısı ve talepleri var.
Bence bu özgünlükleri korumak önemli. Yerel mücadeleleri tek bir merkezden yönetilecek kampanyalara indirgemek doğru olmaz. Çünkü insanların kendi yaşam alanları üzerinde söz sahibi olması, ekoloji mücadelesinin en temel demokratik ilkelerinden biri.
Ama aynı zamanda bu mücadelelerin karşı karşıya kaldığı sorunların birbirinden tamamen bağımsız olmadığını da görmek gerekiyor.
Bir köyde maden ruhsatı verilmesiyle başka bir bölgede tarım alanlarının enerji yatırımlarına açılması, kıyıların turizm ve inşaat projeleriyle dönüştürülmesi veya kentlerde yeşil alanların yapılaşmaya açılması arasında ortak mekanizmalar var. Mülkiyet ilişkileri, yatırım kararları, kamu kaynaklarının dağılımı, hukuki düzenlemeler ve siyasal iktidarın öncelikleri bu süreçleri birbirine bağlıyor.
Örneğin bir maden projesini durdurmak için verilen mücadele son derece önemli. Ancak aynı şirket başka bir bölgede benzer bir proje geliştirebiliyorsa, mücadeleyi yalnızca tek bir ruhsatla sınırlamak uzun vadede yetersiz kalabiliyor. Madencilik politikasının kendisini, hangi minerallerin hangi amaçlarla çıkarıldığını, izin süreçlerini, şirketlerin kamusal denetimini ve yerel halkların karar hakkını da tartışmamız gerekiyor.
Yerel direnişlerden ortak bir siyasal mücadeleye geçiş, bence tam da bu noktada başlıyor.
Ancak bu geçiş yerel mücadeleleri birbirine bağlamakla sınırlı olmamalı. Doğal varlıkların birer metaya dönüştürülmesine karşı müştereklerin savunulmasını, doğanın haklarını ve ekolojik demokrasiyi de içeren bir siyasal yaklaşım geliştirmek gerekiyor.
Bu süreçte sendikalarla ekoloji hareketlerinin ilişkisi özellikle önemli. Bazen çevresel mücadeleler ile istihdam talepleri karşı karşıya getiriliyor. Bir maden kapatılmak istendiğinde işçilerin işsiz kalacağı söyleniyor. Oysa işçilerin geçim güvencesini sağlamak ile ekolojik yıkımı durdurmak birbirine karşıt hedefler olmak zorunda değil. Kamusal bir adil dönüşüm programı ikisini birlikte ele alabilir.
Aynı şekilde barış mücadelesiyle ekoloji mücadelesinin ilişkisini güçlendirmek gerekiyor. Türkiye’de Kürt meselesini, bölgesel eşitsizlikleri ve demokratik hakları tartışmadan doğanın korunmasını tam anlamıyla ele alamayız. Güvenlikçi politikaların, zorla yerinden edilmenin, çatışmaların ve demokratik katılım üzerindeki sınırlamaların ekolojik sonuçları var. Bugün barış için açılan siyasal imkânın doğayla barışı da içerecek biçimde geliştirilmesi gerektiğini düşünüyorum.
Halkların İklim Zirvesi’nin sunduğu imkânlardan biri, bütün bu meseleleri aynı siyasal tartışmanın parçaları hâline getirebilmesi.
Farklı yerel hareketlerden insanlar birbirleriyle karşılaştıklarında yalnızca deneyim paylaşmıyor. Kendi sorunlarının daha geniş bir toplumsal ve ekonomik sistemle ilişkisini de görmeye başlıyorlar. Bu, ortak taleplerin gelişmesi açısından çok önemli.
Elbette dört günlük bir buluşmadan kendiliğinden kalıcı bir örgütlenme çıkmasını bekleyemeyiz. Bunun için ortak çalışma mekanizmaları, dayanışma ağları, sürekli iletişim, bilgi paylaşımı ve birlikte karar alma kültürü gerekiyor.
Ama bir başlangıç noktası olabilir. Benim için en önemli kazanım, yerel mücadelelerin kendi özgünlüklerini koruyarak birbirinin mücadelesini sahiplenmesi ve ekolojik yıkımı durdurma talebini daha geniş bir demokratik toplumsal dönüşüm programıyla ilişkilendirmesi olacaktır.
Yerel ekoloji direnişlerinin ortak bir siyasal mücadeleye dönüşmesinden söz ettik. Peki, sosyalistlerin bu süreçte nasıl bir rolü olabilir? Kapitalizmin ekolojik krizdeki rolünü ortaya koymanın ötesinde, bugün nasıl bir mücadele programına ihtiyaç var? Sosyalist bir ekoloji siyasetinin öncelikleri neler olmalı?
Bence sosyalistlerin en önemli katkısı, ekolojik krizi yalnızca yanlış politikaların veya kötü yönetimin sonucu olarak değil, kapitalist üretim ilişkilerinin yapısal bir krizi olarak ele alabilmeleri. Ancak bu tespiti yapmak tek başına yeterli değil.
Sosyalist bir ekoloji siyaseti, kapitalizmi eleştirdiği kadar bugün insanların yaşamını değiştirebilecek somut talepler de geliştirmeli. Uzun vadeli toplumsal dönüşüm hedefiyle bugünkü mücadeleler arasında bağ kurabilmeli.
Ben burada birkaç temel eksenin öne çıktığını düşünüyorum.
İlki, fosil yakıtlardan hızlı, planlı ve adil çıkış. Yeni kömür, petrol ve gaz yatırımları durdurulmalı; mevcut fosil yakıt üretimi bilimsel gerekliliklerle uyumlu bir takvim içinde sona erdirilmeli. Bu dönüşüm işçileri işsizliğe, bölgeleri yoksulluğa terk ederek gerçekleştirilemez. İş güvencesi, gelir güvencesi, yeniden eğitim, kamusal istihdam ve bölgesel ekonomik dönüşüm programlarıyla birlikte yürütülmeli. Dönüşümün bedelini işçiler ödememeli.
İkincisi, enerji demokrasisi ve kamusal mülkiyet. Enerji bir meta değil, temel bir hak olarak ele alınmalı. Stratejik enerji altyapısında kamusal mülkiyet ve demokratik denetim güçlendirilmeli. Enerji kooperatifleri ve yerel toplulukların katılımını sağlayan modeller desteklenmeli. Ancak burada kamusallığı yalnızca devlet mülkiyetiyle özdeşleştirmemek gerekiyor. Demokratik denetim, şeffaflık, çalışanların ve yerel halkın karar süreçlerine katılması olmadan kamusal mülkiyet de ekolojik açıdan yıkıcı biçimlerde işletilebilir.
Üçüncüsü, üretimin demokratik planlanması. Hangi sektörlerin geliştirileceği, hangilerinin küçültüleceği, hangi yatırımların toplumsal olarak gerekli olduğu piyasanın kârlılık ölçütlerine bırakılamaz. Sağlık, eğitim, bakım, konut, toplu taşıma ve ekolojik onarım gibi alanlar kamusal öncelik hâline getirilmeli. Silahlanma, fosil yakıtlar, aşırı tüketim ve ekolojik yıkım yaratan üretim biçimleri ise sınırlandırılmalı.
Dördüncüsü, gıda ve su egemenliği. Tarımsal üretim birkaç büyük şirketin tohum, gübre, pestisit ve gıda zincirleri üzerindeki denetimine bırakılamaz. Küçük üreticileri ve tarım emekçilerini koruyan kamusal politikalar geliştirilmeli. Agroekolojik üretim desteklenmeli, toprağa ve suya erişim güvence altına alınmalı. Yüksek derecede tehlikeli pestisitlerden çıkış sağlanırken çiftçilerin gelir ve geçim güvencesi korunmalı. Su, özelleştirilebilir bir ekonomik girdi değil, ortak yaşamın vazgeçilmez bir varlığı olarak ele alınmalı.
Beşincisi, ekolojik yıkımın durdurulması, müştereklerin korunması ve ekokırımın önlenmesi. Madencilik, enerji, inşaat ve sanayi yatırımlarının yarattığı yıkımı yalnızca çevresel etki değerlendirmesi prosedürlerine indirgeyemeyiz. Ekosistemlerin korunması, yerel toplulukların karar hakkı, etkili hukuki denetim ve şirketlerin hesap verebilirliği güçlendirilmeli. Ekokırımın ağır bir suç olarak tanınması için mücadele edilmeli. Türkiye’nin başka ülkelerden atık ithal ederek bir atık işleme ve bertaraf alanına dönüşmesine son verilmeli; tehlikeli gemi sökümü uygulamaları ve atık ticaretinin yarattığı yıkım durdurulmalı.
Burada doğanın haklarının tanınması da temel bir talep olmalı. Çünkü doğanın korunmasını yalnızca insanların sağlıklı bir çevrede yaşama hakkına indirgemek yeterli değil. Ekosistemlerin varlığını, bütünlüğünü ve kendini yenileme koşullarını güvence altına alan bir hukuk ve siyaset anlayışı geliştirmeliyiz.
Altıncısı, çalışma ve yaşam sürelerinin yeniden örgütlenmesi. Ekolojik dönüşüm enerji üretimini değiştirmekle sınırlı kalamaz. Çalışma sürelerinin kısaltılması, kamusal bakım hizmetlerinin geliştirilmesi, gelir ve servet eşitsizliklerinin azaltılması da bu dönüşümün parçası olmalı. İnsanların daha fazla tüketerek değil, daha fazla zamana, sağlığa, güvenliğe ve toplumsal ilişkilere sahip olarak daha iyi yaşayabileceği bir düzen hedeflemeliyiz.
Son olarak, bütün bunlar barış, demilitarizasyon ve uluslararası adalet perspektifiyle tamamlanmalı. Askerî harcamaların azaltılması ve finansal kaynakların toplumsal ihtiyaçlara, iklim uyumuna ve ekolojik dönüşüme aktarılması gerekiyor. Küresel Kuzey’in tarihsel iklim borcu tanınmalı; Küresel Güney ülkelerine borç yükünü artırmayan, erişilebilir ve yeterli iklim finansmanı sağlanmalı.
Bunlar ilk bakışta farklı politika alanları gibi görünebilir. Ama aslında ortak bir soruya yanıt veriyorlar: Toplumun üretici güçleri ve ekonomik olanakları kimin denetiminde, hangi amaçlarla kullanılacak? Doğal varlıklarla nasıl bir ilişki kurulacak?
Sosyalist bir ekoloji siyasetinin özgün katkısı, bence bu talepleri ortak bir toplumsal dönüşüm programı içinde birleştirebilmesi.
Burada sosyalistlerin kendi tarihleriyle de eleştirel biçimde yüzleşmeleri gerekiyor. Geçmişte sosyalizm adına gerçekleştirilen bazı sanayileşme deneyimleri de doğayı sınırsız biçimde kullanılabilecek bir ekonomik girdi olarak gördü. Üretici güçlerin büyümesini başlı başına ilerleme sayan anlayışlar ekolojik sorunları yeterince dikkate almadı.
Dolayısıyla bugün ihtiyacımız olan şey, eski büyüme ve kalkınma modellerini farklı bir mülkiyet biçimi altında yeniden üretmek değil. Ekolojik sınırları, toplumsal eşitliği, doğanın haklarını ve demokratik katılımı merkeze alan bir sosyalizm anlayışı geliştirmek.
Bence sosyalist ekoloji siyaseti, her yerel mücadelede kapitalizmi açıklayan bir söylem üretmekle yetinemez. İnsanların bugünkü taleplerini sahiplenmeli, bu talepler arasındaki bağları kurmalı ve bugünden başlayabilecek dönüşümlerin örgütlenmesine katkıda bulunmalı.
Sosyalist perspektifi önemli kılan, ekolojik krizin nedenlerini teşhis etmesinin yanında, başka türlü bir yaşamı kolektif olarak kurmanın maddi ve siyasal olanaklarını gösterebilmesidir.
Son olarak yeniden Türkiye’ye dönelim. Sizin de söylediğiniz gibi, ekoloji hareketinin önemli bir mücadele birikimi var, ancak bu mücadeleleri sürdürebilmek de kolay değil. Sizce hareketin bugün en önemli örgütsel ve siyasal ihtiyaçları neler?
Bence Türkiye’de ekoloji hareketinin bugün en önemli ihtiyacı, sahip olduğu büyük mücadele birikimini daha kalıcı ve ortak bir siyasal güce dönüştürebilmek.
Türkiye’de ekolojik yıkıma karşı çok güçlü direnişler var. İnsanlar köylerini, ormanlarını, sularını, kıyılarını savunuyor. Hukuki mücadeleler yürütülüyor, nöbetler tutuluyor, yürüyüşler yapılıyor. Bütün bunlar önemli bir toplumsal deneyim yaratıyor.
Ancak bu mücadelelerin çoğu çok ağır koşullarda sürdürülüyor. Yerel topluluklar büyük şirketlerle, kamu otoriteleriyle ve çoğu zaman kendilerinden çok daha güçlü ekonomik ve siyasal aktörlerle karşı karşıya kalıyor. Hukuki süreçler uzun sürüyor, ekonomik olanaklar sınırlı kalıyor, insanlar yoruluyor. Bir bölgede elde edilen kazanım başka bir bölgede benzer bir yıkımı önlemeye yetmeyebiliyor.
Bu nedenle dayanışmanın sürekliliği çok önemli. Hukuki bilgi, bilimsel veri, örgütlenme deneyimi ve iletişim olanakları mücadeleler arasında paylaşılabilmeli. Bir bölgede saldırıyla karşı karşıya kalan insanlar başka yerlerdeki hareketlerin desteğini hissedebilmeli.
Ama bence asıl mesele bunun da ötesinde.
Ekoloji hareketinin toplumsal eşitlik, emek, demokrasi, barış ve toplumsal cinsiyet mücadeleleriyle daha güçlü bağlar kurması gerekiyor. Çünkü ekolojik kriz gündelik yaşamın her alanında karşımıza çıkıyor. Hayat pahalılığı, enerji yoksulluğu, sağlıksız konutlar, suya erişim, güvencesiz çalışma, gıda fiyatları ve bakım yükü aynı toplumsal ilişkilerin farklı boyutları.
Ekoloji siyaseti bu bağlantıları kurabildiği ölçüde daha geniş toplumsal kesimlere ulaşabilir.
Halkların İklim Zirvesi’ni tam da bu açıdan önemsiyorum. Burada yalnızca çevre örgütleri bir araya gelmiyor. Sendikalar, kadın hareketleri, köylü örgütleri, gençlik hareketleri, barış savunucuları, akademisyenler, meslek örgütleri ve uluslararası hareketler ortak bir süreç yürütüyor.
Bu süreç bize birlikte çalışmanın kolay olmadığını da gösterdi. Farklı siyasal geleneklerden gelen, farklı yöntemlerle örgütlenen, farklı öncelikleri olan insanların ortak bir iş yapması zaman, sabır ve karşılıklı güven gerektiriyor. Ama tam da bu deneyimin kendisi değerli.
Bizim için Halkların İklim Zirvesi’nin başarısı yalnızca kaç kişinin katıldığıyla veya kaç oturum düzenlendiğiyle ölçülmeyecek. Asıl soru şu olacak: Buradan ayrılan insanlar birbirlerinin mücadelelerini daha güçlü biçimde sahiplenebilecek mi? Ortak taleplerimizi daha görünür ve etkili hâle getirebilecek miyiz? Birlikte hareket etme kapasitemizi geliştirebilecek miyiz?
Peki, Halkların İklim Zirvesi’nden sonra bu ortak mücadele nasıl sürdürülebilir? Zirvenin başarısını neye bakarak değerlendireceksiniz?
Antalya’dan sonra ne olacağı henüz kesinleşmiş değil. Bunun katılan bütün örgütlerin ortak değerlendirmesi ve iradesiyle belirlenmesi gerekiyor. Benim kişisel olarak önemsediğim şey, zirvede oluşan ilişkilerin ve ortak çalışma kültürünün kaybolmaması.
Örneğin ekolojik yıkıma karşı ortak dayanışma mekanizmaları kurulabilir. Enerji demokrasisi, gıda egemenliği, ekolojik hukuk, doğanın hakları, feminist ekoloji ve savaşın ekolojik sonuçları gibi alanlarda sürekli çalışma ağları geliştirilebilir. Yerel mücadelelerin deneyimlerini birleştiren ortak bir siyasal program üzerinde çalışılabilir. Uluslararası hareketlerle kurulan ilişkiler sürdürülebilir.
Burada yeni bir merkezî yapı oluşturmak kadar, mevcut mücadelelerin birbirleriyle kurduğu ilişkileri güçlendirmek de önemli. Yukarıdan belirlenmiş tek bir örgütlenme modeli dayatmak yerine, ortak ihtiyaçlardan doğan, demokratik ve çoğulcu mekanizmalar geliştirmek gerekiyor.
Belém’den Antalya’ya taşıdığımız en önemli şeyin de bu olduğunu düşünüyorum. Farklılıklarımızı koruyarak ortak bir mücadele kurabileceğimiz fikri.
Bence bugün dünyada umut veren şey, ekolojik yıkımın büyüklüğüne rağmen insanların mücadeleden vazgeçmemesi. Amazon’da ormanını savunan bir toplulukla Akbelen’de toprağını savunan köylüler arasında, fosil yakıt sektöründe güvenceli bir gelecek isteyen işçiyle gıda egemenliği için mücadele eden çiftçi arasında, savaşın yarattığı yıkıma karşı çıkanlarla iklim adaleti talep edenler arasında güçlü ortaklıklar kurulabilir.
Antalya’nın bu ortaklıkların gelişmesine katkıda bulunmasını istiyoruz.
Bizim için Halkların İklim Zirvesi’nin başarısı yalnızca kaç kişinin katıldığıyla veya kaç oturum düzenlendiğiyle ölçülmeyecek. Asıl soru şu olacak: Buradan ayrılan insanlar birbirlerinin mücadelelerini daha güçlü biçimde sahiplenebilecek mi? Ortak taleplerimizi daha görünür ve etkili hale getirebilecek miyiz? Birlikte hareket etme kapasitemizi geliştirebilecek miyiz?
Bunları başarabilirsek Antalya, birkaç günlük bir buluşmanın ötesine geçebilir.
Çünkü ekolojik kriz karşısında ihtiyacımız olan şey yalnızca daha iyi çevre politikaları değil. Yaşamın, emeğin ve doğanın sermaye birikiminin ihtiyaçlarına tabi kılınmadığı; eşitlikçi, demokratik, barış içinde ve ekolojik sınırlarla uyumlu bir toplumsal düzen kurmak.
Halkların İklim Zirvesi’ni bu uzun mücadelenin bir adımı olarak görüyorum.•
ECEHAN BALTA, ODTÜ Sosyoloji Bölümü mezunu. Yüksek lisans ve doktorasını Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinde siyaset bilimi alanında tamamladı. Ekoloji, köylü hareketleri, toplumsal cinsiyet ve emek üzerine çalışıyor. Yerküre Yerel Araştırmalar Kooperatifi’nin kurucu ortaklarından ve Halkların İklim Zirvesi’nin örgütleyicilerinden.
