Karl Marx hâlâ bir numaralı sosyologdur. Elalemin bu konuda ne düşündüğü zerre umrumda değil. Ve sosyolojinin oldukça büyük bir bölümünün, şu ya da bu şekilde, Marx’ın haksız olduğunu kanıtlamakla, Marx’ı düzeltmekle, Marx’ın ötesine geçmekle yahut Marx’ın zaten hakkında konuştuğu şeyler için daha karmaşık kelimeler bulmakla ilgili olmasını bir hayli komik buluyorum. 1883’ten beri toprağın altında olan bu Alman moruk, nedense bizi hâlâ rahat bırakmıyor. Ne zaman Marx’ı nihayet geride bıraktığımızı düşünsek, kendisini, anlamaya çalıştığımız her sorunun tam ortasına kurulmuş otururken buluyoruz.
Marx, kendisine hiçbir zaman, kelimenin bugünkü anlamıyla bir sosyolog dememişti. Ama ben, kankimizi yine de böyle adlandıracağım. Yönetmesi gereken bir sosyoloji kürsüsü yoktu; her sene performans değerlendirmeleri kaleme alması gerekmiyordu; işçilerle mülakat yapmak istediğinde, araştırma etik kuruluna dert anlatmaya lüzum görmüyordu; ve söylemeye ne hacet, çalışmalarının Q1 endeksli bir dergiye uygun olup olmadığını umursamıyordu. Marx, günümüzde bir akademisyen olsa acep ne olurdu diye bazı bazı kendime sorarım. Muhtemeldir ki Kapital, hakem değerlendirmesinin ilk turunda ret yerdi; zira taslak çok uzun, metodolojisi muğlaktır. Zaten yazar da kapitalist sınıfa karşı biraz önyargılı görünmektedir. İkinci hakem, büyük olasılıkla şöyle bir şeyler derdi: “Yazar, bazı ilginç noktalara temas ediyor etmesine; lakin metin kapitalizmin olumlu katkılarının daha dengeli bir tartışmasından istifade edebilir.” Ve eminim ki Marx, metni revize etmezdi. Bunun yerine, sırf ikinci hakemin neden hatalı olduğunu açıklamak için, Kapital’den bile daha uzun başka bir kitap yazardı.
Fakat ben, Marx’ın her şeyi izah ettiği için en muazzam sosyolog olduğunu düşünmüyorum. Aslına bakılırsa, Marx’ın bize on dokuzuncu yüzyıldan beri yaşanan her şey için dört başı mamur bir yanıtlar dizisi sunduğunu düşünen insanlardan biraz çekinirim. Ben, Marx’ı böyle okumuyorum ve bunun, onu okumak için adil bir yol olduğu kanısında da değilim. Beni, dönüp dolaşıp Marx’a geri getiren şey, onun soru sorma şeklidir. Marx, toplumun nasıl işlediğini sormak yerine, her şeyden önce neden böyle işlediğini sorgular. Dahası, ne diye, tam da bizi tahakküm altına alan bu koşulları yeniden üretmeye devam ettiğimizi sorar. Bence, toplumu hâlihazırda var olan kurumların bir toplamı olarak ele almakla, tarih boyunca hakiki insan ilişkileri, çatışmalar ve mücadeleler vasıtasıyla inşa edilen bir şey olarak görmek arasında devasa bir fark söz konusu. Bir kere bu şekilde düşünmeye başlamayagörün, artık bu işin geri dönüşü zordur.

Marx’ın en sevdiğim yönlerinden biri, son derece sıradan şeyleri ansızın tuhaf göstermesidir. Misal, bir işçinin ücretini almasına bakalım. Garip olan bir şey yoktur, değil mi? Birisi çalışır, işveren öder, iki tarafın da kabul ettiği bir sözleşme vardır ve her şey mümkün mertebe adil görünmektedir. Ücretleri, iş tatminini, terfi fırsatlarını yahut eğitim ile gelir arasındaki ilişkiyi pekâlâ inceleyebiliriz. Ama sonra Marx çıkagelir ve emek gücünün niçin daha en başta bir metaya dönüşmek zorunda olduğunu sorgular. Sözüm ona özgür bir kişi, sırf hayatta kalabilmek adına, niçin çalışma becerisini satmaya mecbur kalmaktadır? Ve sömürü, kusursuzca eşitmiş gibi görünen bir mübadele aracılığıyla nasıl gerçekleşebilmektedir? Ücret bordrosu, ansızın salt bir ücret bordrosu olmaktan çıkar. Bütün üretim tarzını anlamanın bir yoluna dönüşür. İşte Marx’ın insana yaptığı budur. Onu okursunuz ve hemen ardından en sıradan şeylere bile aynı şekilde bakmak güçleşir. Marx, oldukça rahatsız edici bir adamdır. (Ücret bordrosu örneği için, asistanlığını yaptığım Mark Thomas Hoca’ya teşekkür ederim.)
Sosyolojinin Marx’ı aşması gerektiğini söyleyenleri her işittiğimde, ne yalan söyleyeyim, birazcık şaşırırım. Hayırdır, kafanız mı güzel? Elbette Marx’ın ötesine geçmeliyiz. Fakat tam olarak neyin ötesine? Şayet kastınız, Marx’ın sömürgecilik, ırk, toplumsal cinsiyet, bakım emeği ve basitçe sınıfa indirgenemeyecek olan tahakküm biçimlerine ilişkin çalışmalarının sınırlılığına işaret etmekse, buna sonuna kadar varım. Esasen bu sınırları eleştirmeksizin, Marx’ı ciddiye alabileceğimizi pek sanmıyorum. Marksist feministler, sömürgecilik karşıtı düşünürler ve toplumsal yeniden üretim üzerine çalışan araştırmacılar, bu noktada önemli çalışmalar yaptılar. Kapitalizmin salt fabrikalara, ücretlere ve dolaysız üretim sürecine odaklanarak anlaşılamayacağını gösterdiler. Lakin Marx’ın ötesine geçmek, incelediğimiz sorunları hangi toplumsal ilişkilerin ürettiğini sormayı bırakmak anlamına geliyorsa, gerçekten ne kadar mesafe katettiğimizi bilemiyorum. Bazen, sadece eski sorunları yeni kelimelerle ifade etmeyi öğrenip, on dokuzuncu yüzyılı geride bıraktığımız için kendimizi kutladığımız hissine kapılıyorum.
Mesela eşitsizliği ele alalım. Eşitsizlik aşağı, eşitsizlik yukarı, konuşulur durur. Ve konuşulmalıdır da. Fakat eşitsizlik, tek başına hiçbir şeyi izah etmez. Bizim izah etmemiz gereken bir şeydir bu. Gelir farklılıklarını ölçebilir, toplumsal sınıfları inceleyebilir, insanların dışlanma deneyimlerini ve farklı gruplara yönelik muameleyi irdeleyebiliriz. Bunlar önemlidir. Ancak hangi üretim ve yeniden üretim biçimlerinin bu eşitsizlikleri üretmeyi sürdürdüğünü sormayı bırakırsak, kapitalizmin etkilerini olsa olsa daha iyi idare edilmesi gereken münferit toplumsal sorunlar hâline getirme riskiyle karşı karşıya kalırız. Yoksullara destek verilmeli, işçilerin eli güçlendirilmeli, kadınlara söz hakkı tanınmalı ve ötekileştirilenler temsil edilmelidir. Elbette ki öyle olmalıdır. Peki, ya sonrası? Bir toplum, adaletsizliği bu denli iyi bildiği hâlde, niçin onu yaratmaya devam etmektedir? Sömürüyü ve baskıyı üreten ilişkiler tıkır tıkır işliyor gibi görünürken, niçin bunlar hakkında konuşmanın giderek daha fazla yolu ortaya çıkmaktadır? Zaman zaman, ertesi sabah işbaşı yapmaya devam ettiğimiz müddetçe, kapitalizmin onu sabah akşam yerden yere vurmamızla hiçbir derdi olmadığını düşünüyorum.
Marx, sınıf üzerine yapılan sıradan tartışmalarda anlatıldığından çok daha ilginçtir. Sadece bazı kimselerin zengin, bazı kimselerinse yoksul olduklarını ve zenginlerin yoksulları sömürdüklerini söylemez. Şayet söyleyeceği tek şey bu olsaydı, binlerce sayfalık Kapital’e ihtiyacımız olmazdı. Onun bilmek istediği şey, tahakküm ilişkilerinin nasıl olup da son derece normal, hatta doğal görünebildiğiydi. Kapitalizmde, insanlar arasındaki ilişkiler genellikle şeyler, metalar, para ve işlemler arasındaki ilişkiler olarak görünür. Değer, ücretler, sermaye: Bunlar bize nesnel iktisadi olgular olarak sunulur, lakin esasında tarihsel olarak oluşmuş toplumsal biçimlerdir. İnsanlar arasındaki ilişkileri hem kurar hem de bu ilişkileri bizden gizlerler. Asıl ürkütücü olansa tahakkümü her zaman fark edemiyor olmamız değildir. Bazen onu bütün açıklığıyla görür, buna rağmen yaşamın olağan bir parçasıymış gibi davranırız. Uyanır ve işe gidersiniz. Kiranızı ödersiniz. Market alışverişinizi yaparsınız. Banka hesabınızı kontrol eder ve gelecek ayın faturaları için endişelenirsiniz. Buna, yetişkin olmak deriz. Marx ise, yetişkin olmanın niçin böyle olmak zorunda olduğunu bulmak ister. Tam da kirayı ödedikten hemen sonra aklınıza takılmasını isteyeceğiniz türden bir soru değildir bu.
Marx’a geri dönmekten söz ettiğimde, herkese on dokuzuncu yüzyıla dönmeyi salık veriyor değilim. Ve Kapital’in kapağını kaldırmanın, yirmi birinci yüzyılın bütün sorunlarını çözeceğini de zinhar dile getirmiyorum. Bana kalırsa, Marx’a geri dönmek demek, hâlihazırdakini tek olası yaşam biçimi olarak gören yaklaşımı reddeden bir düşünme biçimine geri dönmek demektir.
Marx’a dönmek, şüphesiz ki, onu sosyolojik bir aziz hâline getirmek değildir. Marx’ın her konuda haklı olduğundan emin bir Marksistten daha komik tek bir kişi varsa, o da belki Marx’ın her konuda haksız olduğundan bir o kadar emin bir anti-Marksisttir. Her ikisinin de, muhtemelen itiraf etmek isteyeceklerinden çok daha fazla ortak noktası mevcuttur. Marx’ın, çalışmalarını bir din gibi gören daha fazla takipçiye ihtiyacı yok. Onun ihtiyacı olan şey okunmak, üzerine kafa yorulmak, eleştirilmek ve geliştirilmek. Ve bence bu, bilhassa kendisinin enine boyuna açıklamadığı şeylere baktığımızda, daha da geçerli. Ben, daha özel olarak bakım emeği ve toplumsal yeniden üretime ilgi duyuyorum. İşçilere, işe gitmeden evvel kahvaltılarını kim hazırlıyor? Hasta olduklarında, onlarla kim ilgileniyor? Yemeği ve temizliği yapan, çocukları büyüten ve yaşlıların bakımını üstlenen kim; emek gücünün yeniden üretilebilmesi için gündelik yaşamın sürdürülmesini sağlayan kim? Kapitalizmin sırtını dayadığı, lakin tam olarak hakkını vermeyi reddettiği o iş gücü… Bunlar, basitçe Marx’tan alıntı yaparak yanıtlayabileceğimiz sorular değil. Ama onun siyasal iktisat eleştirisi olmadan da bu soruları tam olarak idrak edebileceğimizi zannetmiyorum. Bana göre Marx’a dönmek, onun zaten bütün soruları yanıtladığını varsaymak değil, ucunu açık bıraktığı soruları sürdürmek anlamına geliyor.
Gıcık olduğum bir başka şey de, insanların Marx’ın salt iktisatla ilgilendiğini söylemeleridir. Ne yalan söyleyeyim, bu insanların hangi Marx’ı okuduklarını hiç mi hiç anlamıyorum. 1844 El Yazmaları’ndan Alman İdeolojisi’ne, Grundrisse’den Kapital’e dek uzanan metinlerinde Marx, sadece paranın nasıl kazanıldığını yahut servetin nasıl dağıtıldığını sormuyordu. Çok daha büyük bir şey soruyordu: insanlar, kendi toplumsal dünyalarını nasıl yaratırlar ve bu dünya nasıl olur da onları tahakküm altına alan bir güce dönüşür? Tarih, bilinç, yabancılaşma, özgürlük ve insanın kurtuluşuyla ilgili bir sorudur bu. İktisatçı Marx’ı filozof Marx’tan ve sosyolog Marx’tan ayırmayı hiçbir zaman öyle çok faydalı bulmadım. Üniversiteler bölümlerini düzenlemeleri gerektiğinde makul ayrımlar olabilir belki bunlar, ama Marx’ı anlamamıza yardımcı olduklarına ikna olmuş değilim. Akademisyenler (bazen) komik olabiliyorlar. Dünyayı önce iktisat, siyaset, kültür ve toplum diye parçalara ayırıyoruz; sonrasında ise kariyerlerimizin geri kalanını, bunların esasen nasıl birbirlerine bağlı olduklarını izah ederek geçiriyoruz.
Şimdi birisi çıkıp da, öleli 140 yılı aşkın süre geçmiş bir adama ne diye sürekli dönüp durmamız gerektiğini sorabilir. Sosyolojinin söyleyecek yeni bir sözü hiç yok mudur? Bana kalırsa mesele, gerçekte, bunun tam tersi. Konuşacak o kadar çok yeni şeyimiz var ki, tam da bu yüzden, sadece şu anda yeni olan şeylerle yetinmeyen sorulara ihtiyaç duyuyoruz. Marx, TikTok’tan, Uber’den, üretken yapay zekâdan veya neyi satın almak istediğimizi daha biz bile bilmeden tahmin edebilen algoritmalardan haberdar değildi. Fakat bugün hayatta olsaydı, ilkin, kullanıcıların deneyimlerinden memnun olup olmadıklarını sormayacağına bahse girerim. Platformların sahibinin kim olduğunu, emek sürecinden kimlerin sorumlu olduğunu, değerin nasıl üretildiğini ve buna nasıl el konulduğunu, tüm bu kolaylık ve otomasyon vaatlerinin ardında hangi çalışma biçimlerinin gizlendiğini bilmek isterdi. Bu sırada biz ise, muhtemelen Dijital Dönüşüm ve Toplumsal Kapsayıcılık üzerine uluslararası bir konferans tertip eder, kişi başı 350 dolar katılım ücreti alır ve kapanışı da daha fazla araştırmaya ihtiyacımız olduğunu söyleyerek yapardık.

Şaka şaka… Ama pek de şaka değil. Bugün sosyolojinin karşılaştığı sorunun, yeteri kadar kurama, yönteme yahut veriye sahip olmamakla kanımca bir alâkası yok. Eksiklik ne kelime, fazlamız bile var. Öyle ki, bazen dünyayı tarif etmede, ölçmede ve şeyleri kategorize etmede o denli maharet kazandığımızı hissediyorum ki dünyanın en başta niçin bu şekilde örgütlenmesi gerektiğini sormayı unutuyoruz. İnsanların gündelik yaşamlarını nasıl anlamlandırdıklarını, iktidarla nasıl başa çıktıklarını ve toplumsal koşullara nasıl uyum sağladıklarını araştırıyoruz. Eyvallah, elbet mühimdir. Peki ama bu koşulların kendisinin değiştirilip değiştirilemeyeceğini sormayı bıraktığımızda neyi yitirmiş oluyoruz? Toplum, dışarıda öylece var olup duran doğal bir nesne değildir. Marx, bana, insanların kendi tarihlerini kendilerinin yaptıklarını, ancak bunu kendi seçtikleri koşullar altında yapmadıklarını hatırlatıyor. Tarih yapılır ve insan faaliyetiyle yapılır. Ve şayet toplumsal ilişkilerimiz tarih içinde yapıldıysa, bunları değiştirmek de pekâlâ mümkündür. Kulağa bariz gelse de bunu unutmak, bilhassa kapitalizmin bizi başka bir alternatif olmadığına ikna etme konusunda bu denli mahirleştiği koşullarda, oldukça kolaydır.
Ve belki de bu yüzden, Marx’ın en büyük sosyologların yer aldığı resmî bir sıralamanın neresinde yer alacağını pek önemsemiyorum. Weber’i ikinci, Durkheim’ı üçüncü sıraya koyup, dördüncülük için Bourdieu ve Foucault’yu kozlarını paylaşmaya çağırmaya çalışmıyorum. Hoş, özellikle herkesin ilk üç saat boyunca sosyolojinin ne anlama geldiğini tartışacağını hayal ettiğim için, o tartışmayı izlemeyi de çok isterdim. Marx’a bir numaralı sosyolog derken kastettiğim şey, onun hâlâ toplumu bir bütün olarak, yani iktisadı, siyaseti, kültürü, ideolojiyi ve gündelik yaşamı birbirinden ayrı dünyalar olarak değil, aksine bunların tarihsel toplumsal ilişkiler aracılığıyla birbirine bağlandığı, çelişkilerle dolu bir bütün olarak anlamanın en güçlü yollarından birini sunuyor olmasıdır. Marx, dünyanın mevcut hâliyle yapılmış tasvirleriyle yetinmemize izin vermeyecektir. Bununla birlikte, dünyadan bahsetme biçimimizi değiştirmenin, dünyayı değiştirmekle aynı şeymiş gibi davranmamıza da müsaade etmeyecektir.
Dolayısıyla, Marx’a geri dönmekten söz ettiğimde, herkese on dokuzuncu yüzyıla dönmeyi salık veriyor değilim. Ve Kapital’in kapağını kaldırmanın, yirmi birinci yüzyılın bütün sorunlarını çözeceğini de zinhar dile getirmiyorum. Bana kalırsa, Marx’a geri dönmek demek, hâlihazırdakini tek olası yaşam biçimi olarak gören yaklaşımı reddeden bir düşünme biçimine geri dönmek demektir. Toplumsal ilişkilerimizin nereden geldiğini, bunların nasıl sürdürüldüğünü, ne gibi çelişkiler barındırdıklarını ve bu çelişkilerden insan özgürleşmesi adına ne gibi olanaklar doğabileceğini sormak demektir. Marx’ı her konuda haklı çıkarmak mecburiyetinde değiliz. Marx’ı ciddiye almak diye bir şeyden bahsedeceksek şayet, bu, onunla bazen şiddetli bir şekilde ters düşmeye hazırlıklı olmak anlamına gelir. Eğer ki Marx’ın ötesine geçmeye niyetliysek, belki de önce gerçekten Marx’ın içinden geçmeliyiz. Yaşamının dişe dokunur bir kısmını, pek çok insanın henüz birinci cildini dahi okuma zahmetine katlanmadığı bir kitabı yazmaya harcamış biri söz konusuyken, sınıf mücadelesine dair üç alıntı okuyup ardından Marx’ı modası geçmiş ilan etmek biraz haksızlık olacaktır.
Marx, 1883’te öldü. Kapitalizm hâlâ burada; insan yaşamını ve faaliyetlerini birikim fırsatlarına dönüştürmenin gittikçe daha yaratıcı yollarını buluyor. Sosyoloji ise, yüz yılı aşkın süredir Marx’ın ötesine geçmeye çalışırken, onun ortaya attığı sorulara geri dönüp duruyor. Bence bu, onu en üst sıraya yerleştirmek için oldukça iyi bir sebep; en azından biri, Marx’ı sürekli yeniden icat etmeksizin kapitalizmi daha iyi açıklayabilene dek.
Kusura bakma Weber. Mevzu kişisel değil. •
**** Bunlar, sadece okuma esnasında yazılan kişisel notlar ve düşüncelerdir. Tam teferruatlı akademik bir argüman sunmayı amaçlamadıkları gibi, ben de tüm alıntıların mutlak doğru olduklarını ileri sürmüyorum. Bunlar, gelecekteki dergi makalelerim için kaleme aldığım notlardan ibarettir.
SALLY MJU, Kanada’daki York Üniversitesi Sosyoloji Bölümünde doktora öğrencisi; Toronto’da yaşayan Vietnamlı bir çevirmen, araştırmacı, eğitimci ve Marksist feministtir. Çalışmalarında medya, siyaset ve toplumsal yeniden üretimi; özellikle Marksist teori, feminist düşünce ve emek mücadeleleri ekseninde eleştirel bir yaklaşımla ele almaktadır.
* 7 Kasım 2026 tarihinde Sally Mju’nun Substack hesabında yayımlanan İngilizce özgün metinden Onurcan Ülker tarafından Türkçeleştirilmiştir. Metnin çevirisine izin verdiği için yazara teşekkür ederiz.